Từ đòn bẩy toàn cầu đến gánh nặng chính trị: Thuế quan không còn là 'vũ khí vạn năng' của ông Trump

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa áp thuế đối với các đồng minh NATO trong tranh chấp liên quan đến Greenland hồi tháng 1, Chính phủ Anh đã lo ngại, Liên minh châu Âu (EU) phải tổ chức các cuộc họp khẩn, còn hàng nghìn người xuống đường biểu tình tại Đan Mạch.

Thế nhưng chỉ ba tháng sau, khi ông tuyên bố áp mức thuế 50% đối với các quốc gia bán vũ khí cho Iran mà không có bất kỳ ngoại lệ hay miễn trừ nào, phát biểu này gần như không tạo ra nhiều tác động.

Sự khác biệt đến từ một phán quyết liên quan đến quyền lực của Tổng thống Mỹ.

Khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ loạt thuế quan được ông Trump công bố trong ngày mà ông gọi là “Ngày Giải phóng” (Liberation Day), với lý do vượt quá thẩm quyền của Tổng thống, cơ quan tư pháp đã làm suy yếu thứ được xem là “siêu năng lực” của ông Trump: Khả năng sử dụng thuế quan như một công cụ gây sức ép buộc các quốc gia khác phải nhượng bộ.

“Ông ấy đã mất đi một điều rất quan trọng, đó là khả năng đe dọa áp thuế vào thứ Sáu và thực hiện ngay vào thứ Hai”, Michael Smart, Giám đốc điều hành Rock Creek Global Advisors tại Washington, nhận định.

Khó khăn của vị Tổng thống càng gia tăng khi một tòa án khác của Mỹ tiếp tục bác bỏ mức thuế toàn cầu 10% mà ông công bố hồi tháng 2 nhằm thay thế những sắc thuế bị Tòa án Tối cao vô hiệu hóa. Chính quyền Mỹ hiện đang kháng cáo quyết định này.

Ông Trump và đội ngũ của mình được cho là đang nỗ lực tìm cách khôi phục quyền áp thuế đối với hàng nhập khẩu từ khắp thế giới.

Tuy nhiên, bài toán đối với ông chủ Nhà Trắng là sự phản đối ngày càng gia tăng trong Quốc hội, trong khi các biện pháp thuế quan cũng không được lòng cử tri trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vốn đã đầy thách thức.

Ngoài ra, các công cụ thay thế mà chính quyền Trump đang cân nhắc có thể không mang lại cho ông không gian hành động rộng lớn như trước trên trường quốc tế.

Theo Myron Brilliant, chuyên gia tại công ty tư vấn chiến lược toàn cầu Albright Stonebridge Group, nhiều quốc gia hiện đã không còn dè dặt trước Washington như trước đây sau phán quyết của Tòa án Tối cao.

Ông cho rằng dù các nước chưa công khai từ bỏ các thỏa thuận thương mại với Trump, họ đang “xem xét lại, điều chỉnh lại và sửa đổi” cách tiếp cận.

Một quan chức thương mại châu Á cũng đồng tình khi cho biết nhiều quốc gia, đặc biệt ở Đông Nam Á, đang rà soát lại các thỏa thuận từng đạt được dưới áp lực từ các mức thuế “Ngày Giải phóng”.

Trong khi đó, các nhà ngoại giao EU nghi ngờ rằng với lạm phát đang tăng tại Mỹ và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần, ông Trump sẽ khó có đủ dư địa chính trị để tiếp tục tăng thuế mạnh như trước.

Dù vậy, những người am hiểu quan điểm của Trump cho biết ông hiện còn ủng hộ thuế quan mạnh mẽ hơn trước. “Đôi cánh của ông ấy đã bị 'cắt bớt'. Nhưng ông ấy không hề thay đổi hướng đi”, Brilliant nhận xét.

Vì sao Tổng thống Donald Trump yêu thích thuế quan?

Hiện nay, ông Trump đang đặt kỳ vọng vào Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer trong việc thúc đẩy nhanh các thủ tục để tái áp dụng toàn bộ các mức thuế của “Ngày Giải phóng” ngay từ tháng 7 tới.

Ông dường như không quá lo ngại trước những sức ép kinh tế như giá xăng tăng vọt hay lạm phát leo thang. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hiện dự báo lạm phát Mỹ sẽ đạt 3,2% trong năm nay, cao hơn đáng kể so với mức 2,5% được đưa ra trước khi ông Trump phát động cuộc chiến với Iran.

Thực tế, thuế quan - đặc biệt là khả năng áp đặt thuế gần như ngay lập tức - vẫn là trung tâm trong tầm nhìn điều hành đất nước của Trump.

Ông từng tự gọi mình là “Tariff Man” (Người đàn ông thuế quan) và đã bày tỏ niềm tin vào sức mạnh của thuế nhập khẩu từ những năm 1980.

“

Trong hai nhiệm kỳ Tổng thống, ông Trump liên tục thử nghiệm giới hạn của công cụ "thuế quan": Từ việc tái cân bằng nền kinh tế, khôi phục sản xuất trong nước, tạo nguồn thu hàng chục tỷ USD cho ngân sách cho đến củng cố vị thế quyền lực của Mỹ trên thế giới.

Đến năm 2025, chiến lược này đạt tới đỉnh điểm.

Ông Trump từng sở hữu thứ dường như là quyền lực gần như vô hạn trong việc áp đặt các mức thuế khổng lồ lên hàng hóa từ bất kỳ quốc gia nào.

Trong “Ngày Giải phóng”, ông công bố các mức thuế nhập khẩu dao động từ 49% đối với Campuchia đến 20% đối với EU và thậm chí 10% với Quần đảo Marshall - nơi hầu như chỉ có chim cánh cụt sinh sống.

Vài ngày sau, ông tiếp tục tuyên bố nâng thuế đối với hàng hóa Trung Quốc lên tới 145%.

Tuy nhiên, năm 2025 cũng chứng kiến hàng loạt lần điều chỉnh và rút lui.

Chính quyền Trump đã phải đàm phán với cả đồng minh lẫn đối thủ, đồng thời đình chỉ hoặc đảo ngược nhiều chính sách thuế sau khi các quyết định này khiến thị trường chứng khoán lao dốc.

Đến tháng 10, ông Tập Cận Bình và ông Trump đã đạt được thỏa thuận đình chiến thương mại sau nhiều tháng Bắc Kinh đáp trả bằng các mức thuế tương đương và siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm.

Sau đó, phán quyết của Tòa án Tối cao hồi tháng 2 đã vô hiệu hóa phần lớn các mức thuế mà Trump áp đặt trong nhiệm kỳ thứ hai.

Dù vậy, ông Trump vẫn làm thay đổi đáng kể chính sách thương mại của Mỹ.

Theo tính toán của Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York (New York Fed), mức thuế nhập khẩu trung bình của Mỹ đã tăng từ 2,6% lên 13% trong năm ngoái, dù con số chính xác có thể khác nhau tùy cách tính đến các trường hợp miễn trừ và thay thế hàng hóa.

New York Fed cũng cho biết khoảng 90% chi phí phát sinh từ các mức thuế này cuối cùng đã được chuyển sang doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ.

Nhiều nhà kinh tế cho rằng kỳ vọng thuế quan có thể xóa bỏ thâm hụt thương mại hoặc hồi sinh ngành công nghiệp Mỹ là điều thiếu thực tế.

Theo họ, chừng nào Mỹ vẫn duy trì mức thâm hụt ngân sách khổng lồ khiến tiết kiệm trong nước suy giảm, nền kinh tế này vẫn sẽ cần vốn từ nước ngoài và tiếp tục phải nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu.

Liệu chính sách thuế quan có đang phát huy hiệu quả?

Jamieson Greer, Đại diện Thương mại Mỹ, vẫn bảo vệ mạnh mẽ chính sách thuế quan của chính quyền Trump. Trong phiên điều trần trước Quốc hội hồi tháng 4, ông cho biết thâm hụt thương mại của Mỹ đã giảm trong vòng 12 tháng kể từ sau “Ngày Giải phóng”, đồng thời việc làm và tiền lương trong lĩnh vực sản xuất đều tăng lên.

“

Chúng ta đang xuất khẩu nhiều hơn bao giờ hết, người lao động kiếm được nhiều tiền hơn và được trả lương cao hơn để làm việc. Chúng ta biết rằng chính sách này đang thành công.

Jamieson Greer, Đại diện Thương mại Mỹ

Tuy nhiên, số liệu thực tế cho thấy thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ trong cả năm 2025 vẫn đạt mức kỷ lục 1.200 tỷ USD, dù kim ngạch thương mại với Trung Quốc đã giảm mạnh.

Trong khi đó, lĩnh vực sản xuất chỉ chiếm khoảng 9% GDP Mỹ, thấp hơn đáng kể so với mức 13% của khoảng hai thập kỷ trước.

Các mức thuế cũng đã mang lại khoảng 130 tỷ USD doanh thu cho chính phủ Mỹ kể từ đầu năm tài khóa vào tháng 10. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ Washington sẽ phải hoàn trả bao nhiêu trong số đó sau các phán quyết bất lợi từ Tòa án Tối cao.

Đáng chú ý hơn, ông Trump hiện đã mất phần lớn quyền tự quyết đối với các mức thuế mà Tòa án Tối cao tuyên vô hiệu. Những mức thuế này trước đây được áp dụng dựa trên Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) năm 1977.

“Thuế quan là công cụ yêu thích của ông ấy và ông ấy có thể áp dụng chúng vì bất kỳ lý do nào mà mình muốn. Ông ấy đã có rất nhiều niềm vui với công cụ này”, Edward Alden, chuyên gia tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), nhận định.

Giờ đây, khả năng đe dọa các quốc gia khác bằng những đòn trừng phạt kinh tế tức thời của ông Trump đã bị hạn chế đáng kể, ảnh hưởng trực tiếp tới cách ông sử dụng thuế quan như một công cụ quyền lực mang tính cá nhân.

Quốc hội không hài lòng

Hiến pháp Mỹ quy định rõ Quốc hội là cơ quan nắm quyền kiểm soát thuế và các loại thuế quan.

Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, giới lập pháp hầu như không phản đối việc ông Trump gạt Quốc hội sang một bên để tự quyết định các chính sách thương mại. Điều đó đang thay đổi.

Nhiều Nghị sĩ Cộng hòa tại Hạ viện nói với Financial Times rằng những nghi ngại đối với chính sách thuế quan của ông Trump đang gia tăng. Điều này đặc biệt quan trọng bởi một trong những con đường để ông khôi phục hoặc mở rộng quyền áp thuế là thông qua Quốc hội.

Nghị sĩ Dan Newhouse của bang Washington cho rằng phán quyết của Tòa án Tối cao sẽ giúp Quốc hội có “nhiều đòn bẩy hơn đối với các hoạt động của Tổng thống”.

“Tôi nghĩ đó là điều tốt. Tôi chưa bao giờ là người ủng hộ việc lạm dụng thuế quan”, ông nói.

Tương tự, Nghị sĩ Jeff Hurd của bang Colorado đã bỏ phiếu phản đối mức thuế mà ông Trump áp lên Canada hồi đầu năm nay.

Trong một dấu hiệu cho thấy giới hạn ảnh hưởng của Tổng thống, ông Trump từng công kích Hurd vì lá phiếu này nhưng sau đó lại công khai ủng hộ chiến dịch tái tranh cử của ông.

“Chỉ có một số ít người trong chúng tôi công khai bày tỏ quan điểm như vậy, nhưng tôi biết còn nhiều người khác âm thầm liên hệ và chia sẻ cùng suy nghĩ”, Hurd cho biết.

Nghị sĩ Don Bacon, đại diện bang Nebraska, thậm chí cho rằng phần lớn các Nghị sĩ Cộng hòa thực chất không ủng hộ chính sách thuế quan.

“Đa số thành viên Cộng hòa tại Hạ viện phản đối thuế quan, nhưng họ đang rơi vào tình thế khó xử. Trong cuộc bầu cử năm 2024, Tổng thống đã vận động dựa trên chính sách này và ông ấy chiến thắng. Tôi không nghĩ ông ấy thắng nhờ thuế quan, nhưng nhiều người cảm thấy cần cho ông ấy cơ hội thực hiện kế hoạch kinh tế chủ chốt của mình”, ông nói.

Câu hỏi đặt ra hiện nay là các Nghị sĩ Cộng hòa sẽ còn tiếp tục ủng hộ chính sách thương mại của Trump đến mức nào khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày càng đến gần.

Trong các cuộc khảo sát toàn quốc về bầu cử Quốc hội, đảng Dân chủ hiện dẫn trước khoảng 5 điểm phần trăm.

Thời điểm hiện tại cũng không thuận lợi cho ông Trump. Ngay cả khi vượt qua được các thách thức pháp lý, mức thuế thay thế 10% mà ông áp dụng sau phán quyết của Tòa án Tối cao sẽ tự động hết hiệu lực sau 150 ngày nếu Quốc hội không thông qua việc gia hạn.

Điều đó đồng nghĩa Quốc hội có thể phải bỏ phiếu về một chính sách thuế quan không được lòng cử tri vào cuối tháng 7, đúng lúc mùa vận động tranh cử bắt đầu nóng lên.

Vấn đề lớn nhất vẫn là nền kinh tế - lĩnh vực mà mức độ tín nhiệm dành cho ông Trump đang ở mức thấp.

Theo khảo sát của Đại học California, chỉ 30% cử tri ủng hộ cách điều hành kinh tế của ông trong tháng 4, giảm so với mức 38% của tháng 3. Chưa tới 25% người được hỏi cho rằng ông xử lý tốt cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt.

Một khảo sát riêng của CNN cho thấy hơn 60% người dân Mỹ phản đối chính sách thuế quan.

Cả Bacon lẫn Hurd đều cho biết các khu vực bầu cử của họ đã chịu tác động tiêu cực từ các mức thuế, từ việc doanh số đậu nành xuất khẩu sang Trung Quốc giảm sút đến chi phí sản xuất xe đạp tăng cao.

Hai Nghị sĩ đều khẳng định Quốc hội nên là cơ quan quyết định chính sách thuế quan của Mỹ.

Quá nhiều quy định khiến mọi bên đều mệt mỏi

Một trong những rào cản lớn nhất đối với chiến lược thuế quan của ông Trump chính là tác động đối với doanh nghiệp và cuối cùng là thị trường chứng khoán - nơi ông luôn tự hào khi tăng điểm và lo ngại khi sụt giảm.

Một lãnh đạo doanh nghiệp cho biết chính quyền Trump từ lâu luôn sẵn sàng tiếp nhận các yêu cầu điều chỉnh từ doanh nghiệp.

“Họ luôn cởi mở với những công ty tới gặp và nói rằng: ‘Chúng tôi đang gặp vấn đề lớn, các ông có thể giải quyết không?’. Chính quyền không thích gọi đó là miễn trừ, họ thường nói ‘đừng dùng từ bắt đầu bằng chữ E (Exemption)’, nhưng thực tế họ vẫn liên tục điều chỉnh”, người này nói.

Ví dụ, tháng 4, chính quyền Trump công bố mức thuế nhập khẩu dược phẩm lên tới 100%. Tuy nhiên, hàng loạt ngoại lệ dành cho doanh nghiệp và quốc gia đã khiến phần lớn các loại thuốc thực tế phải chịu mức thuế thấp hơn rất nhiều.

Gần đây, Washington cũng giảm thuế đối với nhiều sản phẩm tiêu dùng chịu ảnh hưởng từ thuế thép và nhôm như xe máy, linh kiện nội thất hay thiết bị thể thao, đồng thời xem xét cắt giảm thuế đối với chip nhập khẩu từ Đài Loan (Trung Quốc).

Tuy nhiên, hệ thống thuế quan hiện nay ngày càng phức tạp khiến cộng đồng doanh nghiệp mất kiên nhẫn.

Các công ty phải sử dụng hàng loạt mã phân loại chuyên biệt để tuân thủ quy định và đủ điều kiện được miễn trừ, đồng thời phải tính toán giá trị sản phẩm ở từng công đoạn sản xuất cũng như truy xuất nguồn gốc linh kiện.

Không chỉ doanh nghiệp cảm thấy bức xúc trước hệ thống thuế quan ngày càng rối rắm, ngay cả ông Trump cũng bị ảnh hưởng.

Hiện tại, ông đang phải dựa vào một mạng lưới chằng chịt gồm các đạo luật ít được biết đến và những thủ tục hành chính phức tạp để tiếp tục cuộc chiến thương mại của mình.

Nhưng chính những quy trình này khiến ông không còn có thể đưa ra các quyết định thương mại với tốc độ “chớp nhoáng” như trước.

Dù vậy, Tổng thống Trump vẫn còn một số dư địa hành động.

Ông đã đe dọa áp mức thuế “cao hơn nhiều” đối với EU nếu khối này không thực hiện thỏa thuận thương mại hậu “Ngày Giải phóng” trước ngày 4/7.

Mới đây, Mỹ cũng đề xuất áp thuế nhập khẩu tối thiểu 10% đối với hàng hóa từ phần lớn các đối tác thương mạ sau một cuộc điều tra về các hoạt động lao động cưỡng bức.

Ông cũng vẫn có thể áp thuế cao hơn đối với các mặt hàng như ô tô và chất bán dẫn, bởi các lĩnh vực này được điều chỉnh theo một cơ sở pháp lý khác với đạo luật đã bị Tòa án Tối cao bác bỏ.

Cụ thể, Điều 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 cho phép Tổng thống áp thuế đối với một số ngành công nghiệp vì lý do an ninh quốc gia.

Theo Alden, quy định này trao cho Tổng thống “quyền áp thuế rất rộng” đối với “nhiều lĩnh vực quan trọng”.

Tuy nhiên, ở phần lớn các lĩnh vực còn lại, quy trình hiện nay đã trở nên chậm chạp, nặng tính hành chính và phức tạp hơn rất nhiều so với phong cách áp thuế nhanh chóng qua mạng xã hội Truth Social mà ông Trump từng sử dụng trong phần lớn nhiệm kỳ thứ hai của mình.

Khi thời hạn 150 ngày của mức thuế 10% sắp kết thúc, ông Trump đang kỳ vọng Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer hoàn tất hàng loạt cuộc điều tra mới đối với các đối tác thương mại của Mỹ, tập trung vào các vấn đề như lao động cưỡng bức và trợ cấp của chính phủ. Những cuộc điều tra này được xem là cơ sở pháp lý để Washington áp đặt các mức thuế mới trong tương lai.

Tuy nhiên, các quy trình đó đòi hỏi thủ tục phức tạp hơn nhiều so với các biện pháp khẩn cấp mà ông Trump từng sử dụng trước đây.

Theo quy định, chính quyền phải tham vấn doanh nghiệp, tổ chức các phiên điều trần công khai và hoàn thành nhiều bước đánh giá khác nhau. Toàn bộ quá trình có thể kéo dài nhiều tháng.

Peter Harrell (Đại học Georgetown), từng làm việc trong Nhà Trắng dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, cho rằng chính quyền ông Trump đang dần nhận ra rằng họ sẽ phải hành động thận trọng và có kỷ luật hơn.

“Chính quyền đang hiểu rằng họ sẽ phải cẩn trọng hơn và tuân thủ quy trình nhiều hơn”, Harrell nhận định.

“

Nếu chuẩn bị đầy đủ cơ sở pháp lý, ông Donald Trump vẫn có thể duy trì các mức thuế trong khoảng từ 5% đến 15% đối với nhiều đối tác thương mại của Mỹ.

Peter Harrell, người từng làm việc trong Nhà Trắng dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden

“Tôi nghĩ ông ấy sẽ nhận ra rằng mình vẫn có thể duy trì các mức thuế khoảng 5%, 10% hoặc 15% đối với nhiều đối tác thương mại nếu làm đúng quy trình”, Harrell nói.

“Tuy nhiên, điều ông ấy sẽ không thể làm là thay đổi mức thuế chỉ trong thời gian ngắn. Và những mức thuế 35%, 40% hay 50% mà ông ấy thường thích đe dọa áp dụng sẽ rất khó thực hiện. Ông ấy sẽ không còn dễ dàng áp đặt những mức thuế cao như vậy nữa”, ông nói thêm.