Vị giáo sư đặc biệt không có bằng tiến sĩ, được đích thân Đại tướng Võ Nguyên Giáp cử sang Pháp làm nhiệm vụ quan trọng

Tuổi thơ trong gia đình có 20 người con

Giáo sư (GS) Đàm Trung Đồn sinh năm 1934, quê Bắc Ninh. Ông sinh ra trong gia tộc họ Đàm ở Hương Mạc, Từ Sơn, Bắc Ninh - dòng họ nổi tiếng với truyền thống hiếu học, có nhiều người thông minh, tài giỏi. Cha ông từng giữ chức quan đầu tỉnh dưới chế độ cũ nhưng chán ghét cảnh quan trường, sớm định hướng các con theo đuổi khoa học để phụng sự chế độ mới. Gia đình có tới 20 người con, ông là con thứ 19.

Thuở nhỏ, GS Đàm Trung Đồn từng học ở Hà Nội, sau đó theo gia đình đi tản cư qua các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Nguyên. Nhờ được các anh lớn tận tình kèm cặp, ông hoàn thành chương trình cấp 2 chỉ trong hơn 2 năm. Ông từng giành vị trí thủ khoa trong kỳ thi học sinh giỏi Vật lý dành cho các trường ở vùng tạm chiếm.

Năm 1952, với khát vọng trở thành nhà khoa học, Đàm Trung Đồn quyết định đăng ký dự thi vào Trường Đại học Khoa học Hà Nội, bắt đầu hành trình theo đuổi đam mê nghiên cứu.

Người đặt nền móng ngành vật lý bán dẫn Việt Nam

Sau khi Hiệp định Genève được ký kết, Trường Đại học Khoa học Hà Nội chuyển vào Sài Gòn. Phần lớn sinh viên theo trường di cư vào Nam. Riêng ông được Thành đoàn Thanh niên cứu quốc Hà Nội cử tham gia lớp học phục vụ công tác tiếp quản Thủ đô.

Sau đó, ông trở lại học tại Trường Đại học Sư phạm Khoa học và tốt nghiệp khóa đầu tiên sau ngày hòa bình lập lại, năm 1956. Cùng năm, ông được phân công giảng dạy Vật lý tại Đại học Tổng hợp, trở thành một trong những cán bộ nòng cốt của trường.

Lớp của ông cũng là khóa cán bộ đầu tiên được đào tạo để phục vụ việc xây dựng các trường đại học lớn như Đại học Tổng hợp, Đại học Xây dựng và Đại học Bách khoa.

Thời điểm đó, đội ngũ giảng viên Vật lý của Đại học Tổng hợp chỉ có 5 người gồm thầy Ngụy Như Kon Tum - khi ấy là hiệu trưởng nhà trường, thầy Vũ Như Canh, Phan Văn Thích, Phạm Viết Chinh và ông. Do mới tốt nghiệp chương trình đào tạo 3 năm, trình độ chuyên môn của các cán bộ trẻ còn hạn chế. Một số người được cử sang Liên Xô học tập, nâng cao kiến thức.

GS Đàm Trung Đồn cũng nhiều lần được đề xuất đi nghiên cứu sinh ở nước ngoài. Tuy nhiên, do trường thiếu giảng viên, ông liên tục phải ở lại công tác. Trong điều kiện cơ sở vật chất còn nghèo nàn, ông tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu tại trường.

Được GS Tạ Quang Bửu động viên và cung cấp tài liệu, ông tự nghiên cứu vật lý bán dẫn. Để có thêm kiến thức, ông nhờ bạn bè đang học tại Đại học Lomonosov (Nga) gửi giáo trình, bài tập chuyên đề để tham khảo và biên soạn tài liệu giảng dạy.

Thiếu thiết bị thực hành, ông tự tìm kiếm linh kiện từ nhiều nguồn, nhờ chuyên gia nước ngoài và bạn bè hỗ trợ. Từ đó, ông tự lắp ráp các thiết bị đo điện tử và xây dựng 4 bài thí nghiệm chuyên đề.

Năm 1962, ông nghiên cứu và chế tạo thành công transistor germanium đầu tiên tại phòng thí nghiệm của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Trong điều kiện thiếu thốn thiết bị, tài liệu chuyên ngành khan hiếm, thành tựu này góp phần đặt nền móng cho ngành vật lý bán dẫn và vật lý chất rắn tại Việt Nam.

Khi chiến tranh ở miền Nam leo thang, ông đẩy mạnh nghiên cứu phục vụ quốc phòng. Với kiến thức về bán dẫn và kỹ thuật điện tử, ông tham gia chế tạo thiết bị đo, nghiên cứu hoạt động của thủy lôi trôi và xác định tính năng của các vi mạch trong khí tài quân sự Mỹ.

Sau ngày đất nước thống nhất, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, khi đó là Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, đã cử GS Đàm Trung Đồn sang Pháp nghiên cứu. Đại tướng cũng tạo điều kiện để GS Đồn làm luận án, lấy học vị khoa học nếu có cơ hội.

Thế nhưng sau thời gian làm việc cùng nhà khoa học Việt Nam, một giáo sư hàng đầu của Pháp trong lĩnh vực vật lý chất rắn nhận xét rằng, với kiến thức sâu rộng và năng lực nghiên cứu vững vàng, GS Đàm Trung Đồn không cần thêm bằng cấp để chứng minh trình độ của mình.

Năm 1983, GS Đồn hướng dẫn thành công hai luận án phó tiến sĩ về vật lý thực nghiệm. Đây là những công trình đầu tiên thuộc lĩnh vực này được bảo vệ thành công trong nước.

Một năm sau, ông được Nhà nước phong hàm Giáo sư, trở thành giảng viên Vật lý đầu tiên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đạt học hàm này dù chưa có bằng tiến sĩ. Đây cũng là trường hợp đặc biệt trong giới khoa học thời bấy giờ.

Dấu ấn với Olympic Vật lý Việt Nam

Năm 1992, GS Đàm Trung Đồn được Bộ Giáo dục và Đào tạo giao dẫn dắt đội tuyển Việt Nam dự Olympic Vật lý quốc tế. Tuy nhiên, đội tuyển không giành được huy chương hay giải thưởng nào. Kết quả khiến ông vô cùng trăn trở.

Sau cuộc thi, ông đề xuất bổ sung kiến thức Vật lý hiện đại, thay đổi phương pháp tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh giỏi và tăng cường thực hành. Do thiếu thiết bị, ông tự chế tạo dụng cụ thí nghiệm phục vụ việc giảng dạy. Những đổi mới này góp phần nâng cao thành tích của đội tuyển Việt Nam tại các kỳ Olympic Vật lý quốc tế và châu Á, với nhiều huy chương Vàng, Bạc.

Năm 2002, học sinh Việt Nam giành Huy chương Vàng với số điểm tuyệt đối, đồng thời đoạt giải đặc biệt cho bài thi thực nghiệm xuất sắc nhất.

Năm 2003, ông nghỉ hưu theo chế độ.

Tiếp nối truyền thống hiếu học của gia đình, các con, cháu của GS Đàm Trung Đồn trở thành nhà khoa học lừng danh. Theo đó, ông có 2 con (1 trai, 1 gái) học tập ở nước ngoài và từng trở về Việt Nam làm việc. Tuy nhiên, do hướng nghiên cứu khi đó chưa thực sự phù hợp với điều kiện trong nước, họ tiếp tục phát triển sự nghiệp ở nước ngoài.

Con trai ông hiện là giáo sư tại Đại học Tohoku và Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Nhật Bản (JAIST), đồng thời tham gia đào tạo hàng chục tiến sĩ Việt Nam thông qua các chương trình hợp tác giữa Việt Nam và JAIST.

GS Đàm Trung Đồn còn là bác ruột của GS Đàm Thanh Sơn, nhà vật lý lý thuyết nổi tiếng hiện giảng dạy tại Đại học Chicago (Mỹ). GS Đàm Thanh Sơn là con trai của GS Đàm Trung Bảo, anh trai GS Đàm Trung Đồn. Ông từng giành Huy chương Vàng Olympic Toán học quốc tế với số điểm tuyệt đối.