Vị Giáo sư duy nhất của Việt Nam bán nhà hiến tặng 1.000 cây vàng, là người diễn thuyết Lễ Độc lập ở Sài Gòn

Giáo sư (GS) Trần Văn Giàu là một trong những trí thức lớn của Việt Nam thế kỷ XX, có nhiều đóng góp trên các lĩnh vực lịch sử, triết học và giáo dục. Đặc biệt, khi đang học tập tại Pháp, ông quyết định từ bỏ con đường học vấn để trở về nước, phục vụ cách mạng.

Không chỉ được biết đến bởi sự nghiệp khoa học đồ sộ, GS Trần Văn Giàu còn khiến nhiều người nhắc nhớ bởi lối sống giản dị, liêm khiết. Đặc biệt, ông từng bán căn nhà riêng, lấy 1.000 cây vàng để thành lập một giải thưởng khoa học mang tên mình, dành cho những công trình có giá trị trong lĩnh vực sử học.

Nhà trí thức giàu lòng yêu nước

GS Trần Văn Giàu sinh năm 1911, trong một gia đình điền chủ khá giả ở Tân An (Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh). Thuở nhỏ, ông học sơ học và tiểu học tại quê nhà, đến năm 1925 đỗ bằng Tiểu học Pháp - Việt.

Tháng 9/1925, ông lên Sài Gòn tiếp tục học tại Trường Trung học Chasseloup Laubat, nay là Trường THPT Lê Quý Đôn (TP. Hồ Chí Minh). Trong thời gian này, phong trào yêu nước do đồng chí Nguyễn An Ninh khởi xướng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến giới học sinh, trí thức trẻ ở Nam Kỳ.

Năm 1928, sau khi tốt nghiệp tú tài, ông sang Pháp du học tại Đại học Toulouse. Tại đây, ông theo học và nghiên cứu nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, văn chương và triết học. Tháng 3/1929, ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp, tích cực tham gia các hoạt động của công nhân và du học sinh Việt Nam tại Toulouse.

Trong quá trình hoạt động, ông tham gia các phong trào phản đối chính sách thuộc địa của Pháp, đấu tranh bảo vệ những người Việt Nam hoạt động cách mạng. Vì những hoạt động này, ông bị bắt và đến giữa năm 1930 bị trục xuất về nước.

Trở lại Việt Nam, tháng 8/1930, Trần Văn Giàu gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Cùng thời gian, ông tham gia hoạt động giáo dục, giảng dạy môn Văn và Lịch sử tại Trường Trung học tư thục Huỳnh Công Phát ở Sài Gòn.

Theo thông tin từ Cổng thông tin điện tử Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, đầu năm 1931, Trần Văn Giàu bí mật lên tàu Cap St. Jacques sang Pháp lần thứ 2. Tại Marseille, ông tham gia biên tập cho tờ Vô sản của Đảng Cộng sản Marseille. Cuối tháng 4 cùng năm, ông rời Pháp sang Liên Xô, theo học tại Trường Đại học Phương Đông ở Moscow. Trong thời gian học tập tại đây, ông tham gia xây dựng dự thảo Chương trình hành động của Đảng Cộng sản Đông Dương.

Năm 1933, ông hoàn thành và bảo vệ thành công luận văn tốt nghiệp với đề tài “Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương”. Sau đó, ông trở về nước.

Khi ấy, phong trào cách mạng bị thực dân Pháp đàn áp gắt gao với chính sách "khủng bố trắng". Dù vậy, ông vẫn tiếp tục hoạt động cách mạng, tìm cách khôi phục cơ sở và phát triển lực lượng cách mạng ở Nam Kỳ. Tháng 8/1933, ông được giao giữ cương vị Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Cuối năm 1934 và đầu năm 1935, GS Trần Văn Giàu 2 lần đến Ma Cao để tham gia công tác chuẩn bị và dự Đại hội lần thứ I của Đảng Cộng sản Đông Dương. Trên đường trở về, ông bị thực dân Pháp bắt và trải qua nhiều năm tù đày, từ Khám Lớn Sài Gòn đến Côn Đảo.

Trong thời gian tại Côn Đảo, năm 1936, ông tham gia lãnh đạo cuộc đấu tranh của khoảng 2.000 tù chính trị và thường phạm bằng hình thức tuyệt thực, phản đối chế độ lao dịch khắc nghiệt. Tháng 6/1936, ông được đưa trở lại đất liền và tiếp tục bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn.

Năm 1940, sau khi mãn hạn tù, ông chỉ được tự do trong thời gian ngắn rồi tiếp tục bị bắt và đưa đi “an trí” tại căng Tà Lài.

Tháng 3/1941, ông cùng 7 đồng chí tổ chức vượt ngục thành công. Sau đó, GS Giàu trở lại hoạt động bí mật, đi nhiều nơi gây dựng cơ sở, khôi phục phong trào cách mạng và củng cố hệ thống tổ chức Đảng ở Nam Kỳ, đặc biệt tại khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn.

Đầu năm 1945, trước tình hình cách mạng chuyển biến nhanh chóng, GS Trần Văn Giàu cùng Xứ ủy Nam Kỳ tập trung củng cố tổ chức Đảng và các đoàn thể, đồng thời xây dựng lực lượng quần chúng.

Tháng 8/1945, Cách mạng Tháng Tám giành thắng lợi tại Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định và nhiều địa phương Nam Bộ. GS Trần Văn Giàu được cử làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ. Tại cuộc mít tinh lớn ở Sài Gòn, ông thay mặt chính quyền cách mạng kêu gọi nhân dân đoàn kết, bảo vệ thành quả giành được và nền độc lập dân tộc.

Khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ, GS Giàu cùng các lãnh đạo Nam Bộ quyết định phát động cuộc kháng chiến chống Pháp. Lời kêu gọi “Độc lập hay là chết” trở thành một trong những dấu mốc mở đầu cuộc kháng chiến của nhân dân Nam Bộ.

Trên cương vị Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, ông cùng các lực lượng cách mạng tổ chức chiến đấu tại Sài Gòn, thực hiện phương châm vừa đánh địch vừa bao vây, cầm chân quân Pháp trong thời gian đầu tái chiếm thành phố. Những hoạt động này góp phần tạo điều kiện để lực lượng kháng chiến Nam Bộ chuyển sang thế trận lâu dài.

Tháng 2/1946, ông được giao nhiệm vụ sang Campuchia và Thái Lan, vận động Việt kiều yêu nước, xây dựng cơ sở hỗ trợ cuộc kháng chiến. Tại Bangkok (Thái Lan), ông đảm nhiệm vai trò Phân xã trưởng Thông tấn xã Việt Nam, phối hợp với các tổ chức Việt kiều vận động hậu cần, vũ khí và các nguồn lực phục vụ chiến trường Nam Bộ. Năm 1948, ông hoàn thành nhiệm vụ và trở về Việt Nam.

Từ năm 1949, GS Giàu chuyển sang công tác giáo dục, tham gia Hội đồng Giáo dục Trung ương và giảng dạy triết học tại Trường Đại học Pháp lý ở chiến khu Việt Bắc. Tháng 3/1950, ông được giao làm Tổng Giám đốc Nha Thông tin Việt Nam.

Giai đoạn 1951-1954, ông giữ chức Phó Giám đốc kiêm giảng viên triết học tại Trường Dự bị Đại học, sau chuyển thành Trường Sư phạm cao cấp, ở Thanh Hóa và Nghệ An.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông được giao tham gia tiếp quản hệ thống trường đại học tại Hà Nội. Khi Trường Đại học Sư phạm Văn khoa và Khoa học được thành lập, ông giữ cương vị Bí thư Đảng ủy và trực tiếp giảng dạy các môn Khoa học chính trị, Triết học, Lịch sử cận hiện đại thế giới và Việt Nam.

Năm 1956, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập, ông giữ chức Bí thư Đảng ủy đồng thời là Chủ nhiệm sáng lập Khoa Lịch sử.

Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, GS Trần Văn Giàu trở về sinh sống và làm việc tại TP. Hồ Chí Minh. Ông giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng Khoa học Xã hội TP. Hồ Chí Minh, tiếp tục hoạt động nghiên cứu và đóng góp cho giới khoa học. Ông cũng cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp giữ vai trò Chủ tịch danh dự Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam từ nhiệm kỳ II (1990) đến hết nhiệm kỳ V (2010).

Bán nhà, hiến tặng 1.000 cây vàng

Không chỉ hoạt động cách mạng, GS Trần Văn Giàu còn dành nhiều năm gắn bó với giáo dục và nghiên cứu khoa học, đặc biệt trong lĩnh vực lịch sử. Những đóng góp của ông được ghi nhận qua nhiều danh hiệu và phần thưởng quan trọng.

Năm 1955, ông được công nhận chức danh Giáo sư. Gần bốn thập niên sau, năm 1992, ông được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân. Đến năm 2003, ông tiếp tục được trao danh hiệu Anh hùng Lao động. Năm 2009, GS Trần Văn Giàu được trao Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng.

Trong nhiều thập niên nghiên cứu, GS Trần Văn Giàu công bố hơn 150 công trình khoa học với hàng vạn trang sách. Một số tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến Lịch sử chống quân xâm lăng (3 tập, 1956-1957), Lịch sử giai cấp công nhân Việt Nam (4 tập), Lịch sử cận đại Việt Nam, Miền Nam giữ vững thành đồng, Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám, Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam...

Các công trình của ông tập trung vào những vấn đề quan trọng của lịch sử, tư tưởng và văn hóa Việt Nam, trong đó có nhiều nghiên cứu về Nam Bộ. Những đóng góp này tạo nên một dấu ấn riêng trong giới sử học, đồng thời góp phần bổ sung nhiều tư liệu và cách tiếp cận đối với lịch sử Việt Nam hiện đại.

Một trong những việc làm được nhắc đến nhiều khi nói về GS Trần Văn Giàu là quyết định dành tài sản cá nhân cho hoạt động nghiên cứu. Năm 2001, ông bán căn nhà trên đường Phạm Ngọc Thạch (TP. Hồ Chí Minh). Sau đó, ông mua một căn nhà nhỏ tại quận 11 (cũ), phần tiền còn lại được ông dành để hình thành khoản quỹ tương đương 1.000 cây vàng.

Khoản tiền này được ông hiến tặng cho Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam để thành lập Giải thưởng Trần Văn Giàu, nhằm khuyến khích các công trình nghiên cứu về lịch sử và tư tưởng, đặc biệt liên quan đến Nam Bộ. Giải thưởng được trao định kỳ cho các công trình có giá trị, trở thành một hoạt động có ý nghĩa đối với giới nghiên cứu sử học.

Bên cạnh tài sản, kho sách được GS Trần Văn Giàu dành nhiều năm sưu tầm và gìn giữ cũng được ông trao tặng để phục vụ nghiên cứu, học tập và làm nguồn tư liệu cho các thế hệ sau.

Sau khi GS Trần Văn Giàu qua đời năm 2010, tên tuổi ông tiếp tục được ghi nhận qua nhiều công trình và địa danh. Năm 2012, một ngôi trường mang tên Trần Văn Giàu được khánh thành tại TP. Hồ Chí Minh.

Tại thành phố này còn có tuyến đường mang tên ông. Con đường góp phần kết nối TP. Hồ Chí Minh với khu vực Long An, phục vụ giao thông đến các khu công nghiệp và khu vực đô thị phía Tây thành phố.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Cố giáo sư Trần Văn Giàu: Bán nhà lấy 1.000 lượng vàng làm việc nghĩa - An ninh thế giới/Công an nhân dân

Người bán nhà, dành 1.000 lượng vàng cho nghiên cứu lịch sử - Nhân vật sự kiện - Chuyên trang tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam

Đồng chí Trần Văn Giàu - nhà cách mạng bản lĩnh, nhà giáo uyên bác - Cổng thông tin điện tử Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh.