Viện trưởng đầu tiên của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, từng bị thực dân Pháp kết án tù chung thân, đày ra Côn Đảo

Từ phong trào công nhân đến người cán bộ lãnh đạo của Đảng

Đồng chí Hoàng Quốc Việt (28/5/1905-25/12/1992), tên khai sinh là Hạ Bá Cang, sinh tại làng Đáp Cầu, tổng Đỗ Xá, huyện Võ Giàng, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc phường Vũ Ninh, tỉnh Bắc Ninh).

Xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo giàu truyền thống yêu nước, ông sớm hình thành ý thức về vận mệnh dân tộc và tham gia các phong trào yêu nước, cách mạng.

Năm 1923, sau khi tốt nghiệp loại ưu Trường Tiểu học Đáp Cầu, Hoàng Quốc Việt theo học Trường Kỹ nghệ thực hành Hải Phòng. Trong thời gian học tập, ông tham gia các phong trào đấu tranh của học sinh, thanh niên và công nhân đất cảng. Việc sớm hòa mình vào phong trào đấu tranh đã đưa người thanh niên Bắc Ninh đến với con đường hoạt động cách mạng.

Sau khi bị đuổi học vì tham gia phong trào bãi khóa, đấu tranh phản đối chính quyền thực dân bắt và kết án tử hình nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, ông đi làm công nhân, tiếp tục hoạt động và có điều kiện gặp gỡ những chiến sĩ cách mạng như Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Lương Khánh Thiện. Những năm tháng gắn bó với phong trào công nhân cũng đặt nền tảng cho phong cách hoạt động sâu sát quần chúng của ông sau này.

Tháng 7/1928, ông được kết nạp vào Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội. Giữa năm 1929, Hoàng Quốc Việt được phân công vào Nam Bộ hoạt động cùng các đồng chí Ngô Gia Tự, Lê Văn Lương. Cuối năm 1929, theo chủ trương của tổ chức, ông được giới thiệu làm việc trên tàu Chantilly của Pháp để tìm điều kiện sang Pháp, tìm hiểu và liên lạc với phong trào công nhân và Đảng Cộng sản Pháp.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Hoàng Quốc Việt được kết nạp vào Đảng và là một trong 8 Ủy viên BCH lâm thời Đảng Cộng sản Đông Dương. Tháng 4/1930, trên đường ra Bắc dự hội nghị, ông bị thực dân Pháp bắt tại Hải Phòng. Bị tra tấn, đánh gãy chân, Hoàng Quốc Việt vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng. Cuối năm 1930, ông bị kết án tù chung thân và bị đày ra Côn Đảo.

Tại Côn Đảo, Hoàng Quốc Việt cùng các đồng chí duy trì tổ chức Đảng, tổ chức học tập và rèn luyện, biến nhà tù thành nơi giáo dục, bồi dưỡng lý luận và ý chí cách mạng. Những năm tháng bị giam cầm không làm suy chuyển niềm tin của người chiến sĩ cộng sản vào con đường đấu tranh giải phóng dân tộc.

Cuối năm 1936, Hoàng Quốc Việt được trả tự do. Đầu năm 1937, ông cùng một số đồng chí tham gia tổ chức xuất bản các tờ báo công khai tại Hà Nội như Bạn Dân, Thời Thế... đồng thời được phân công cùng Trường Chinh phụ trách báo chí của Đảng ở Bắc Kỳ. Tháng 5/1937, Hoàng Quốc Việt được cử làm Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ.

Trong những năm phong trào cách mạng gặp nhiều khó khăn, ông đi nhiều địa bàn, góp phần khôi phục, củng cố và phát triển cơ sở Đảng, xây dựng lực lượng quần chúng và điều chỉnh phương thức hoạt động phù hợp với tình hình.

Tháng 5/1941, ông tham dự Hội nghị Trung ương lần thứ 8 do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc chủ trì và được cử vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Trong giai đoạn này, ông tiếp tục được giao những nhiệm vụ quan trọng trong công tác tổ chức, dân vận, mặt trận và đối ngoại của Trung ương Đảng.

Tháng 8/1945, khi cách mạng bước vào thời điểm quyết định, ông được bầu vào Thường vụ Trung ương Đảng. Thường vụ Trung ương Đảng cử đồng chí cùng Cao Hồng Lãnh dẫn đoàn cán bộ thay mặt Trung ương Đảng và Tổng bộ Việt Minh vào Nam Bộ “để chỉ đạo và kiểm tra việc khởi nghĩa giành chính quyền”. Ngày 1/9/1945, đoàn đã đến Nam Bộ.

Đảm nhiệm nhiều trọng trách, dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp cách mạng

Sau Cách mạng Tháng Tám, đồng chí Hoàng Quốc Việt tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng trong công tác Đảng, chính quyền, dân vận và mặt trận. Ông từng được giao phụ trách công tác tổ chức, dân vận, mặt trận; tham gia lãnh đạo hoạt động của Việt Minh; đồng thời đảm nhiệm những trọng trách tại Nam Bộ trong những ngày đầu kháng chiến.

Trong quá trình hoạt động, ông có nhiều đóng góp đối với phong trào công nhân và tổ chức Công đoàn Việt Nam. Từ tháng 1/1950, ông giữ cương vị Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và đảm nhiệm vị trí này qua các khóa I, II, III của Công đoàn Việt Nam. Trên cương vị lãnh đạo tổ chức công đoàn, đồng chí quan tâm xây dựng giai cấp công nhân, chăm lo đời sống người lao động và phát huy vai trò của tổ chức công đoàn trong sự nghiệp xây dựng đất nước.

Năm 1960, đồng chí Hoàng Quốc Việt được Quốc hội bầu làm Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, trở thành Viện trưởng đầu tiên của ngành Kiểm sát nhân dân. Ông giữ cương vị này trong 16 năm, từ năm 1960 đến năm 1976.

Trên cương vị người đứng đầu ngành Kiểm sát nhân dân trong những năm đầu thành lập, đồng chí Hoàng Quốc Việt được giao tổ chức, xây dựng hệ thống Viện kiểm sát nhân dân từ Trung ương đến địa phương, xác lập vị trí, vai trò, chức năng và nhiệm vụ của ngành trong bộ máy Nhà nước. Đồng chí chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ kiểm sát có bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và tinh thần trách nhiệm, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, giữ gìn kỷ cương và pháp chế.

Tháng 1/1977, Hoàng Quốc Việt được bầu làm Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Tháng 5/1983, tại Đại hội đại biểu Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ II, ông được bầu làm Chủ tịch danh dự Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Hoàng Quốc Việt đồng thời là đại biểu Quốc hội từ khóa II đến khóa VII.

Trong đời thường, Hoàng Quốc Việt được ghi nhận là người giản dị, cởi mở, chân tình với đồng chí, đồng bào và người lao động. Trong công tác, ông đề cao tính nguyên tắc, đồng thời chú trọng sự linh hoạt, sát thực tiễn. Những năm tháng hoạt động trong phong trào công nhân và công đoàn góp phần hình thành ở đồng chí Hoàng Quốc Việt phong cách sâu sát quần chúng, gần gũi với người lao động và quan tâm đến tâm tư, nguyện vọng của nhân dân.

Gần 70 năm hoạt động cách mạng, ông đã đi qua nhiều giai đoạn quan trọng của lịch sử dân tộc, từ phong trào yêu nước, đấu tranh chống thực dân, những năm tháng tù đày đến Cách mạng Tháng Tám, các cuộc kháng chiến và thời kỳ xây dựng đất nước. Ở mỗi chặng đường, đồng chí Hoàng Quốc Việt đều được Đảng giao những nhiệm vụ phù hợp với yêu cầu của cách mạng, từ công tác xây dựng Đảng, dân vận, mặt trận, công đoàn đến tổ chức và xây dựng ngành Kiểm sát nhân dân.

Ngày 25/12/1992, đồng chí Hoàng Quốc Việt qua đời, hưởng thọ 87 tuổi. Với những đóng góp to lớn đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc, ông được Đảng và Nhà nước trao tặng Huân chương Sao Vàng cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Đồng chí Hoàng Quốc Việt - tấm gương người cộng sản kiên trung - NXB Chính trị quốc gia Sự thật

- Đồng chí Hoàng Quốc Việt: Tấm gương người cộng sản kiên cường vì Đảng - vì Dân - CTTĐT Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh

- Đề cương tuyên truyền kỷ niệm 120 năm Ngày sinh đồng chí Hoàng Quốc Việt (28/5/1905-28/5/2025) - Công an tỉnh Hưng Yên