Việt Nam có một tuyến đường 'đau thương' dài gần 20.000km, từng chứng kiến 2.500 trận đánh, hứng chịu gần 4 triệu tấn bom đạn

Từ những lối mòn nhỏ len giữa đại ngàn Trường Sơn, một tuyến đường huyền thoại đã được mở ra, trở thành mạch máu chiến lược nối hậu phương lớn miền Bắc với tiền tuyến miền Nam trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Đường Trường Sơn không chỉ là công trình quân sự đặc biệt mà còn là biểu tượng của ý chí, trí tuệ, lòng quả cảm và khát vọng thống nhất đất nước của dân tộc Việt Nam.

Ra đời vì một nhiệm vụ lịch sử

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt. Trong bối cảnh đó, việc liên lạc và chi viện từ miền Bắc vào miền Nam qua tuyến Tây Quảng Trị không còn đáp ứng được yêu cầu của chiến trường. Trước yêu cầu cấp bách của cách mạng, Hội nghị Trung ương 15 diễn ra vào tháng 1/1959 đã xác định nhiệm vụ mở một tuyến chi viện chiến lược cho miền Nam, tạo điều kiện để thực hiện mục tiêu thống nhất đất nước.

Tháng 5/1959, "Đoàn công tác quân sự đặc biệt" mang phiên hiệu Đoàn 559 chính thức được thành lập, đánh dấu sự ra đời của tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn. Thượng tá Võ Bẩm, khi đó là Cục phó Nông trường Quân đội được giao trọng trách tổ chức mở đường. Điểm khởi đầu là Khe Hó, thuộc Vĩnh Linh, Quảng Trị. Từ những lối mòn xuyên rừng vốn chỉ đủ cho người đi bộ, lực lượng mở đường từng bước mở rộng thành tuyến vận tải phục vụ chiến trường.

Những ngày đầu, hành trình ấy không hề bằng phẳng. Chỉ sau 1 năm hoạt động, tuyến vận tải bị gián đoạn do sự phát hiện và càn quét của quân đội Mỹ. Trước tình thế đó, bộ đội Trường Sơn nhanh chóng mở tuyến mới qua lãnh thổ Lào để tiếp tục bảo đảm nhiệm vụ chi viện.

Đến năm 1961, tuyến đường đã được khai thông với chiều dài gần 100km từ Đường 9 (Quảng Trị) đến Mường Phalan (Lào). Mặt đường đủ rộng để ngựa, voi, xe thồ và một số phương tiện cơ giới hoạt động, bảo đảm dòng chi viện liên tục. Cùng với sự phát triển của mạng lưới vận tải Đông và Tây Trường Sơn, đến cuối năm 1964, hệ thống đã hình thành 3 tuyến song song gồm đường giao liên, đường vận tải gùi thồ và đường vận tải cơ giới.

Qua 4 giai đoạn phát triển từ năm 1959 đến năm 1975, tuyến đường Trường Sơn không ngừng được mở rộng. Từ những con đường nhỏ len lỏi giữa núi rừng, cả một hệ thống giao thông chiến lược với tổng chiều dài gần 20.000km đã hình thành, gồm 5 trục dọc và 21 trục ngang, trải dài qua lãnh thổ 3 nước Việt Nam, Lào và Campuchia.

Ẩn sau những con số ấy là biết bao mồ hôi, công sức của bộ đội Trường Sơn, thanh niên xung phong, công nhân giao thông và lực lượng dân công hỏa tuyến. Mỗi mét đường được mở ra đều là thành quả của những ngày lao động không quản gian khổ giữa rừng sâu, nơi điều kiện sinh hoạt thiếu thốn và hiểm nguy luôn rình rập. Từ những lối mòn ban đầu, mạng lưới giao thông ngày càng vươn xa, nối liền nhiều hướng chiến trường, đáp ứng yêu cầu ngày càng lớn của cuộc kháng chiến.

Hứng chịu gần 4 triệu tấn bom đạn

Nếu đường Trường Sơn là mạch máu của cuộc kháng chiến thì việc giữ vững mạch máu ấy là một cuộc chiến vô cùng khốc liệt.

Với mục tiêu cắt đứt tuyến chi viện chiến lược, Mỹ đã huy động lực lượng và phương tiện chiến tranh ở quy mô lớn. Máy bay B-52 liên tục đánh phá các kho tàng, bãi xe và trạm kỹ thuật. Máy bay AC-130 hoạt động suốt đêm nhằm phát hiện, truy kích các đoàn xe vận tải. Bên cạnh đó là những đợt ném bom phát quang, rải chất độc hóa học, triển khai các thiết bị điện tử như "cây nhiệt đới", "người gác đường cần mẫn" và cả hoạt động gây mưa nhân tạo với mục tiêu phá hủy tuyến giao thông.

Trong giai đoạn từ năm 1963 đến năm 1973, không quân Mỹ thực hiện 733.000 lượt xuất kích, tiến hành 152.000 trận đánh phá và trút xuống tuyến đường Trường Sơn gần 4 triệu tấn bom đạn, nhiều hơn tổng khối lượng bom đạn sử dụng trong Thế chiến thứ II (Đồng Sỹ Nguyên: Đường xuyên Trường Sơn, Nxb QĐND, H, 1999, tr. 374-375, 398). Trên bộ, đối phương mở 120 cuộc càn quét cùng 1.235 vụ biệt kích nhằm phá hoại tuyến chi viện. Trường Sơn trở thành nơi thử nghiệm nhiều loại vũ khí và chiến thuật hiện đại nhất thời bấy giờ.

Bom đạn có thể cày xới núi rừng nhưng không thể làm chùn bước những con người đang ngày đêm bám trụ trên tuyến đường huyền thoại.

Dưới sự chỉ đạo của Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương, lực lượng Trường Sơn liên tục đổi mới cách tổ chức vận tải, cách đánh và phương thức bảo vệ tuyến đường. Từ những con đường nhỏ trong rừng sâu, cả hệ thống được phát triển thành một mạng lưới liên hoàn, tạo nên thế trận giao thông vững chắc vươn tới khắp các hướng chiến trường.

Cùng với đó, binh chủng vận tải được hình thành với các sư đoàn ô tô đầu tiên. Nghệ thuật "chiến dịch vận tải" ra đời, kết hợp giữa vận chuyển quy mô lớn với chiến đấu chống các hoạt động ngăn chặn của đối phương dưới sự chỉ huy thống nhất. Những đoàn xe nối tiếp nhau vượt Trường Sơn, vừa mở đường, vừa chiến đấu, kiên cường thực hiện khẩu hiệu "đánh địch mà đi, mở đường mà tiến".

Không chỉ đối mặt với bom đạn, thiên nhiên cũng là một thử thách khắc nghiệt. Những trận mưa rừng có thể phá hủy từ 70-80% công sự, gây sạt lở trên nhiều tuyến đường. Thế nhưng, sau mỗi trận mưa, những con đường lại được khơi thông, những cây cầu được sửa chữa, những đoàn xe lại tiếp tục lăn bánh, mang theo nguồn chi viện từ hậu phương tới tiền tuyến.

Hiệu quả của tuyến chi viện ngày càng được thể hiện rõ qua khối lượng hàng hóa vận chuyển. Giai đoạn 1959-1964, tuyến đường chủ yếu bảo đảm chi viện cho Khu V. Từ năm 1966, nguồn lực đã được đưa tới Tây Nguyên và Nam Bộ.

Trong mùa khô 1967-1968, lực lượng Trường Sơn vận chuyển 63.024 tấn hàng, giao cho chiến trường 31.054 tấn; đồng thời bắn rơi 330 máy bay và tiêu diệt 1.275 tên địch. Đến mùa khô 1971-1972, khối lượng hàng giao cho chiến trường đạt 64.785 tấn, bằng 145% kế hoạch; cùng với đó là thành tích bắn rơi 194 máy bay và tiêu diệt 1.924 tên địch.

Đặc biệt, trong giai đoạn 1973-1975, tuyến đường bảo đảm vận chuyển 413.450 tấn vũ khí và khí tài hạng nặng, trong đó có xe tăng và pháo cỡ lớn, góp phần trực tiếp phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975.

Sau 16 năm tồn tại và phát triển, từ năm 1959 đến năm 1975, đường Trường Sơn đã vận chuyển tổng cộng 1.349.060 tấn vũ khí và hàng hóa. Một hệ thống giao thông hoàn chỉnh được hình thành với gần 17.000km đường xe chạy, 3.000km đường giao liên, 1.400km đường ống dẫn xăng dầu cùng hàng nghìn km đường thủy trên các tuyến sông Xê Băng Hiêng, Mê Kông và nhiều khu vực khác.

Song, phía sau những con số về chiều dài tuyến đường hay khối lượng hàng hóa là những mất mát không gì có thể đong đếm.

Trong suốt chặng đường ấy, các lực lượng trên tuyến Trường Sơn đã chiến đấu hơn 2.500 trận, tiêu diệt gần 17.000 tên địch và bắn rơi 2.455 máy bay. Để giữ vững tuyến giao thông chiến lược, hơn 2 vạn cán bộ, chiến sĩ và thanh niên xung phong đã anh dũng hy sinh, gần 3 vạn người bị thương, hàng nghìn người mang di chứng do chất độc hóa học.

Mỗi cây số đường mở ra đều thấm đẫm mồ hôi, công sức và cả sự hy sinh của biết bao con người đã dành trọn tuổi thanh xuân nơi đại ngàn Trường Sơn. Mỗi chuyến xe vượt núi, mỗi chuyến hàng đến được chiến trường đều là kết quả của lòng quả cảm, ý chí kiên cường và tinh thần sẵn sàng vượt qua mọi gian khổ để hoàn thành nhiệm vụ.

Từ những lối mòn ban đầu, đường Trường Sơn đã trở thành một công trình quân sự có quy mô đặc biệt, đồng thời là một kiệt tác về nghệ thuật quân sự và nghệ thuật lãnh đạo chiến tranh của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tuyến đường ấy hội tụ sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thể hiện sự phối hợp chiến đấu giữa Việt Nam, Lào và Campuchia, đồng thời trở thành biểu tượng sinh động của tinh thần "Tất cả vì miền Nam ruột thịt".

Trải qua những năm tháng chiến tranh ác liệt, đường Trường Sơn đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình, góp phần quan trọng đưa cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đi đến thắng lợi hoàn toàn. Hôm nay, nhắc đến Trường Sơn là nhắc đến một biểu tượng bất diệt của ý chí, khát vọng độc lập, thống nhất đất nước và sức mạnh của một dân tộc đã biến những lối mòn giữa đại ngàn thành con đường đi tới ngày toàn thắng.

Bài viết sử dụng thông tin từ các nguồn:

- Đường Hồ Chí Minh - đường trường sơn trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước - Tạp chí Lịch sử Đảng

- Đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh biểu tượng của dân tộc anh hùng - Tạp chí Xây dựng

- 100 hình ảnh về "Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh huyền thoại" - Báo Điện tử Chính phủ