Việt Nam có Viettel, FPT vươn tầm thế giới, chuyên gia Phạm Chi Lan nói gì về sứ mệnh cộng sinh giữa 'đại bàng' và 'chim sẻ'?

Việt Nam trên con đường tìm kiếm những "gã khổng lồ" thực thụ của riêng mình

Trong bức tranh kinh tế toàn cầu, phía sau mỗi cường quốc luôn là sự hiện diện của những tập đoàn đủ lớn để dẫn dắt ngành công nghiệp, kéo theo hàng nghìn doanh nghiệp vệ tinh và định vị thương hiệu quốc gia.

Nhìn sang Hàn Quốc với Samsung, Trung Quốc với Huawei hay Nhật Bản với Toyota, câu hỏi đặt ra là vì sao sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam vẫn đang trăn trở trên con đường tìm kiếm những "gã khổng lồ" thực thụ của riêng mình.

Hiện nay, dù khối doanh nghiệp lớn tại Việt Nam chỉ chiếm khoảng 2% tổng số doanh nghiệp nhưng lại nắm giữ tới 70% nguồn vốn, giữ vai trò xương sống ở các ngành then chốt từ công nghệ, công nghiệp đến hạ tầng và tạo ra phần lớn nguồn lực tăng trưởng. Tuy nhiên, so với quy mô thế giới, các đại diện của chúng ta vẫn còn khá nhỏ bé.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, nguyên Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chia sẻ trong talkshow "Các nước có Samsung, Tesla, Huawei - Bao giờ Việt Nam có các "gã khổng lồ"?", Việt Nam vẫn chưa thực sự tạo ra một cơ chế thuận lợi tối đa và không gian đủ rộng để các "sếu đầu đàn" có thể bứt phá mạnh mẽ.

Bà nhận định rằng nếu có chính sách tốt và môi trường kinh doanh đồng bộ hơn, các doanh nghiệp lớn đã có thể lớn mạnh và bay xa hơn, đồng thời dẫn dắt hiệu quả hơn các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nút thắt lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở thể chế và môi trường kinh doanh, điều mà Chính phủ và Quốc hội đang nỗ lực tháo gỡ.

Chuyên gia Phạm Chi Lan nhấn mạnh rằng khoảng cách giữa doanh nghiệp Việt với các tên tuổi toàn cầu không chỉ nằm ở quy mô mà quan trọng nhất là năng lực cạnh tranh, thể hiện qua trình độ công nghệ, hệ thống quản trị và khả năng thích ứng với thị trường.

Dù vậy, Việt Nam không nên quá tự ti khi nhìn vào những thành tựu đã đạt được. Viettel đã vươn tới 10 quốc gia với hơn 140 triệu khách hàng, được thế giới thừa nhận là đơn vị cạnh tranh mạnh trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Vinamilk đã lọt vào top 50 doanh nghiệp sữa lớn nhất toàn cầu với năng lực cạnh tranh đáng nể, thậm chí vượt trội ở các mô hình sinh thái tiên tiến. VinFast cũng là một điển hình táo bạo khi dám dấn thân vào ngành công nghiệp ô tô cực kỳ khốc liệt, vươn ra các thị trường lớn như Ấn Độ và Indonesia.

Theo bà Lan, những ví dụ này chứng minh rằng trong từng lĩnh vực, doanh nghiệp Việt vẫn đang nỗ lực vượt lên và khẳng định vị thế đáng nể.

Bài học từ Hàn Quốc là một minh chứng đắt giá cho Việt Nam trong việc kiến tạo các tập đoàn lớn (Chaebol). Thời kỳ Tổng thống Park Chung-hee, Chính phủ Hàn Quốc đã chọn ra những doanh nghiệp năng lực nhất để hỗ trợ tối đa nhưng có điều kiện.

Nhà nước giao lại các cơ sở vật chất, hỗ trợ vốn vay và đặc biệt là duy trì cơ chế đối thoại hàng tháng giữa lãnh đạo đất nước với doanh nghiệp để kịp thời điều chỉnh chính sách.

Tuy nhiên, sự hỗ trợ này luôn đi kèm sức ép: trong vòng 3 năm, doanh nghiệp phải hoạt động hiệu quả và có sản phẩm cạnh tranh toàn cầu, nếu không sẽ phải trả lại nguồn lực cho Chính phủ. Samsung đã thắng lớn nhờ việc tự chọn con đường tập trung cao độ vào công nghệ cao thay vì dàn trải, kết hợp với sự hỗ trợ từ các viện nghiên cứu và nguồn nhân lực chất lượng cao do nhà nước đào tạo.

Tương tự, Trung Quốc đã tạo ra những gã khổng lồ như Huawei hay Alibaba bằng cách tận dụng thị trường nội địa khổng lồ và chiến lược học hỏi từ dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) để nuôi dưỡng năng lực nội địa.

Chuyên gia Phạm Chi Lan phân tích rằng sai lầm trước đây của Việt Nam với các tập đoàn nhà nước như Vinashin là việc cho phép kinh doanh đa ngành dẫn đến mất năng lực cốt lõi. Bà khẳng định bất cứ doanh nghiệp nào muốn giỏi đều phải tập trung tối đa vào lĩnh vực mình mạnh nhất thay vì dàn trải. Câu chuyện của BYD tại Trung Quốc hay các hãng ô tô Mỹ năm 2008 cho thấy nhà nước chỉ nên cứu những doanh nghiệp có khả năng phục hồi và hoạt động trong những lĩnh vực có tương lai.

Từ thành công của Viettel, FPT: Khi "đại bàng" phải trở thành hạt nhân kéo hàng triệu "chim sẻ" cùng phát triển

Tại Việt Nam, Viettel và FPT đang trở thành những hình mẫu tiêu biểu cho sự chuyển đổi này. Viettel thành công nhờ thay đổi tư duy từ sớm, chấp nhận cạnh tranh quốc tế để tự cường và đầu tư mạnh vào R&D, từ đó làm chủ các thiết bị 5G, chip bán dẫn và radar.

Trong khi đó, FPT đã bứt phá từ gia công phần mềm sang cạnh tranh bằng tri thức với AI và bán dẫn, ký kết những hợp đồng kỷ lục hàng trăm triệu đô la tại Mỹ. Những doanh nghiệp khác như Thaco đã biến vùng đất cằn cỗi Chu Lai thành trung tâm cơ khí đa dụng lớn nhất nước, hay Hòa Phát với ý chí sắt đá đã đưa ngành thép Việt Nam lọt top khu vực, đóng góp quan trọng vào sự phát triển bền vững của các cứ điểm công nghiệp như Dung Quất.

Hướng tới năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu hình thành tối thiểu 10 doanh nghiệp công nghệ chiến lược quy mô lớn trong nước. Theo Đề án được Chính phủ phê duyệt, các doanh nghiệp này phải đạt doanh thu từ 1 tỷ USD trở lên, làm chủ và thương mại hóa công nghệ chiến lược, có năng lực nghiên cứu phát triển với mức đầu tư R&D tối thiểu 3% doanh thu và sở hữu ít nhất một bằng sáng chế quốc tế.

Chuyên gia Phạm Chi Lan hoàn toàn ủng hộ việc lựa chọn công nghệ chiến lược làm mũi nhọn thay vì công nghiệp nặng truyền thống, vì đây là con đường phù hợp nhất trong thời đại số hóa và AI. Theo bà, con số 10 doanh nghiệp tỷ đô là một khát vọng đầy thách thức nhưng cần thiết để kéo nền kinh tế thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình.

Để đạt được mục tiêu này, bài toán về nguồn nhân lực và thể chế cần được ưu tiên hàng đầu. Việt Nam không chỉ có 100 triệu dân trong nước mà còn có 5 triệu kiều bào ở nước ngoài với rất nhiều chuyên gia công nghệ hàng đầu.

Việc tận dụng trí tuệ của lực lượng này thông qua các mạng lưới kết nối sẽ giúp rút ngắn quá trình đào tạo và nghiên cứu. Bên cạnh đó, các tiêu chí về bằng sáng chế quốc tế hay đầu tư 3% doanh thu cho R&D dù khắt khe nhưng là điều kiện cần để đảm bảo doanh nghiệp thực sự làm chủ công nghệ. Chuyên gia Phạm Chi Lan tin rằng người Việt hoàn toàn có khả năng đạt được những tiêu chuẩn này nếu có môi trường và sự hỗ trợ phù hợp.

Một yếu tố then chốt khác là tinh thần kiến tạo của Đảng và Nhà nước. Làm công nghệ luôn có rủi ro, do đó cách kiểm soát tài chính quá khắt khe như trước đây cần được thay đổi để giải phóng năng lực cho doanh nghiệp. Nhà nước nên hỗ trợ doanh nghiệp bằng thể chế, hệ thống chính sách hợp lý và các đơn đặt hàng thị trường hơn là chỉ đơn thuần cấp vốn. Đặc biệt, sự phát triển của các "đại bàng" công nghệ không được lấn át mà phải trở thành hạt nhân để xây dựng hệ sinh thái, dẫn dắt các "đàn chim sẻ" là hàng triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng phát triển.

Mối quan hệ giữa doanh nghiệp lớn và nhỏ hiện nay không còn là "cá lớn nuốt cá bé" mà phải là sự cộng sinh trong cùng một hệ sinh thái. Các doanh nghiệp lớn như Samsung hay Viettel đã chia nhỏ module để đặt hàng doanh nghiệp nhỏ, giúp nâng cao chuẩn mực của toàn nền kinh tế.

Theo bà Phạm Chi Lan, Việt Nam hiện đã có những doanh nghiệp rất đáng kỳ vọng như Viettel, FPT, VinFast, Hòa Phát hay Vinamilk. Điều còn thiếu không phải là khát vọng. Điều còn thiếu là một hệ sinh thái đủ tốt để những doanh nghiệp này tiếp tục lớn lên, kéo theo hàng nghìn doanh nghiệp vệ tinh và hình thành những chuỗi giá trị mang thương hiệu Việt.

Chuyên gia Phạm Chi Lan cũng khuyên các bạn trẻ khởi nghiệp cần tự tin xây dựng năng lực nền tảng, có thể bắt đầu từ việc làm thuê cho các tập đoàn lớn để học hỏi thực tế trước khi tự lập thân. Bà Lan cũng cho rằng, cộng đồng doanh nghiệp Việt cần giữ vững niềm tin và đừng bao giờ bỏ cuộc. Đó chính là bản lĩnh để doanh nghiệp Việt có thể tự tin bước ra trường quốc tế và gặt hái những thành công mới trong giai đoạn tới.