2 quốc gia Đông Nam Á đề xuất xây siêu đập thủy điện 2.790 MW trên sông Mekong, chuyên gia cảnh báo hệ lụy

Theo thỏa thuận đạt được ngày 4/7 trong chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng thống Myanmar Min Aung Hlaing tới thủ đô Vientiane, Myanmar và Lào sẽ tiến hành nghiên cứu khả thi kéo dài 34 tháng đối với dự án thủy điện có công suất dự kiến 2.790 MW.

Hai nước mô tả dự án là "biểu tượng quan trọng của tình hữu nghị Myanmar và Lào", đồng thời cho rằng công trình sẽ góp phần tăng cường an ninh năng lượng và thúc đẩy mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo trong khu vực.

Địa điểm dự kiến xây đập nằm tại đoạn thượng nguồn sông Mekong, nơi con sông tạo thành đường biên giới giữa bang Shan phía Đông của Myanmar với các tỉnh Luang Namtha và Bokeo của Lào, gần khu vực Tam giác Vàng.

Ông Brian Eyler, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á thuộc Viện Stimson (Mỹ), cho biết thông báo về dự án khiến giới nghiên cứu "hoàn toàn bất ngờ".

Theo ông, con đập hiện "thậm chí còn chưa đến giai đoạn bản thiết kế", và việc công bố dự án chủ yếu phản ánh nỗ lực của chính quyền Myanmar nhằm thể hiện hình ảnh một chính phủ có tính chính danh thông qua các dự án hạ tầng quy mô lớn và tăng cường quan hệ với các nước láng giềng.

Myanmar nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền quân sự kể từ cuộc đảo chính năm 2021. Cuộc tổng tuyển cử được tổ chức đầu năm nay bị cộng đồng quốc tế chỉ trích mạnh mẽ vì nhiều đảng đối lập bị loại khỏi cuộc đua, nhiều chính trị gia bị bắt giữ và hàng triệu cử tri không thể tham gia bỏ phiếu.

Có thể cao tới 200m, đe dọa hệ sinh thái Mekong

Theo các chuyên gia, dù chưa có thiết kế chi tiết, công suất 2.790 MW cho thấy đây sẽ là một trong những đập lớn nhất từng được đề xuất trên dòng chính sông Mekong.

Ông Philip Hirsch, Giáo sư danh dự Đại học Sydney, nhận định quy mô phát điện như vậy đồng nghĩa con đập có thể cao tới khoảng 200m.

Nếu được xây dựng, công trình sẽ chặn hoàn toàn đường di cư của các loài cá, làm ngập nhiều cộng đồng ven sông do hồ chứa hình thành phía sau đập.

Ngoài ra, con đập còn tiếp tục làm suy giảm lượng phù sa vốn đã giảm mạnh sau khi Trung Quốc xây dựng hàng loạt đập ở thượng nguồn. Điều này có thể khiến nguồn dinh dưỡng của dòng sông tiếp tục cạn kiệt, gia tăng xói lở bờ sông và đẩy nhanh quá trình sụt lún, thu hẹp Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam ở hạ lưu.

Ông Brian Eyler cũng cho rằng hồ chứa khổng lồ hình thành sau đập sẽ giúp tàu hàng Trung Quốc di chuyển thuận lợi hơn trên tuyến Mekong, không còn phải vượt qua những hẻm núi hiểm trở tại khu vực biên giới Lào và Myanmar.

Lào không thiếu điện nhưng vẫn muốn xây thêm đập

Các chuyên gia cho rằng cả Myanmar và Lào đều khó có khả năng tự triển khai dự án nếu không có nguồn vốn và công nghệ từ bên ngoài. Theo Giáo sư Hirsch, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ là đối tác phù hợp nhất xét về vị trí địa lý và năng lực xây dựng.

Đáng chú ý, Lào hiện không thiếu điện. Quốc gia này từ lâu được mệnh danh là "cục pin của Đông Nam Á", sản xuất điện vượt xa nhu cầu trong nước và xuất khẩu hơn 2 tỷ USD điện năng trong năm ngoái, chủ yếu sang Thái Lan, Việt Nam và Trung Quốc.

Theo ông Hirsch, thay vì tiếp tục xây thêm các đập trên dòng chính Mekong, lựa chọn hợp lý hơn là dừng phát triển các dự án mới, bởi việc bổ sung thêm nguồn thủy điện có thể làm giảm hiệu quả tài chính của chính các nhà máy đang vận hành.

Chuyên gia kêu gọi dừng dự án

CÔng Brian Eyler cho rằng khu vực dự kiến xây đập có mật độ dân cư thấp nên số người phải di dời trực tiếp có thể không nhiều. Tuy nhiên, hồ chứa sẽ mở rộng sang các nhánh sông, nhấn chìm nhiều ngôi làng nằm dọc các phụ lưu và tiếp tục ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của các cộng đồng sống nhờ đánh bắt cá.

Hiện nay, nhiều loài cá di cư trên sông Mekong đã gặp khó khăn trong việc tiếp cận khu vực sinh sản do hệ thống đập hiện hữu. Các công trình này cũng làm thay đổi quy luật dòng chảy, khiến mực nước nhiều thời điểm cao bất thường vào mùa khô nhưng lại xuống thấp trong mùa mưa.

Bà Pianporn Deetes, Giám đốc điều hành tổ chức Rivers and Rights tại Thái Lan, khẳng định dự án không nên được triển khai.

Theo bà, những tác động lâu dài đối với môi trường, xã hội cũng như an ninh khu vực lớn hơn rất nhiều so với các lợi ích mà dự án mang lại.

Bà cũng cảnh báo rằng nghiên cứu khả thi thường là bước đầu tiên trước khi tiến tới xây dựng, đặc biệt khi có sự phối hợp giữa hai chính phủ. Vì vậy, quá trình đánh giá cần được thực hiện minh bạch và có sự tham gia thực chất của cộng đồng địa phương, điều mà bà cho rằng rất khó xảy ra tại Myanmar và Lào hiện nay.

Theo các chuyên gia, thay vì tiếp tục xây thêm các đập trên dòng chính Mekong, các quốc gia trong khu vực nên ưu tiên phát triển những nguồn năng lượng bền vững hơn, đồng thời bảo vệ dòng sông đang nuôi sống hàng chục triệu người dân ở Đông Nam Á.

Theo SCMP