PGS.TS. Bùi Quang Tuấn chỉ ra nghịch lý của kinh tế Việt Nam: Tăng trưởng cao nhưng 'đệm' vĩ mô mỏng, nhiều rủi ro đang hiện hữu

Tại Diễn đàn “Doanh nghiệp trước biến động tỷ giá, lãi suất và giá năng lượng: Kịch bản ứng phó cuối năm 2026, triển vọng năm 2027”, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học kinh tế Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cảnh báo kinh tế thế giới đang đối mặt với nhiều bất ổn, trong khi những động lực tăng trưởng của Việt Nam cũng tiềm ẩn rủi ro.

Ông cho rằng dư địa ổn định kinh tế vĩ mô vẫn còn nhưng đang trở nên mỏng hơn, đòi hỏi phải tăng cường quản trị rủi ro và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.

Kinh tế toàn cầu đối mặt nhiều biến số khó lường

Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, bức tranh kinh tế thế giới hiện nay có sự đan xen giữa những yếu tố tích cực và tiêu cực. Một mặt, căng thẳng địa chính trị, đặc biệt là các xung đột liên quan đến Mỹ, Iran và Nga, tiếp tục gây sức ép lên thị trường năng lượng, khiến triển vọng giá dầu còn nhiều bất định. Mặt khác, làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo động lực đáng kể cho tăng trưởng kinh tế và thương mại toàn cầu.

Ông cho biết, đầu tư vào AI của các tập đoàn công nghệ lớn tiếp tục ở mức rất cao. Riêng bốn doanh nghiệp công nghệ hàng đầu thế giới đang đẩy mạnh chi tiêu cho hạ tầng AI, với tổng vốn đầu tư dự kiến năm 2026 vượt 1.000 tỷ USD và có thể lên tới 1.600 tỷ USD vào năm 2028 nếu duy trì tốc độ hiện nay.

Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý có sự chênh lệch đáng kể giữa quy mô đầu tư và doanh thu tạo ra từ AI. Trong khi dòng vốn đổ vào lĩnh vực này rất lớn, nguồn thu từ các khoản đầu tư vẫn còn khiêm tốn, làm dấy lên nguy cơ hình thành bong bóng công nghệ.

“Nếu tốc độ đầu tư tiếp tục tăng mạnh nhưng không tương xứng với khả năng tạo ra thu nhập, nguy cơ bong bóng bị vỡ là điều cần tính đến”, ông cảnh báo.

Theo ông, đây là một biến số đáng chú ý đối với kinh tế toàn cầu, bởi nếu bong bóng AI xảy ra, tác động có thể lan rộng và gây ra một chu kỳ khủng hoảng mới. Trong khi đó, thương mại toàn cầu hiện cũng phụ thuộc đáng kể vào làn sóng công nghệ. Thương mại liên quan đến AI tăng trưởng gần 30%, cao hơn nhiều so với mức tăng khoảng 8,3% của thương mại thế giới.

Bên cạnh rủi ro từ công nghệ, lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cũng là yếu tố cần theo dõi. Nếu lạm phát tiếp tục dai dẳng và Fed phải duy trì mặt bằng lãi suất cao, đồng USD có thể mạnh lên, tạo áp lực lên tỷ giá và mặt bằng lãi suất tại Việt Nam.

Về triển vọng kinh tế thế giới, ông cho rằng kịch bản phục hồi vẫn có thể xảy ra nếu các căng thẳng địa chính trị hạ nhiệt, đặc biệt là tình hình tại eo biển Hormuz được cải thiện. Tuy nhiên, triển vọng này còn mong manh và phụ thuộc lớn vào diễn biến giá năng lượng, lạm phát cũng như chính sách tiền tệ của các nền kinh tế lớn.

Đệm vĩ mô của Việt Nam còn mỏng, cần cảnh báo sớm rủi ro

Đánh giá về kinh tế Việt Nam, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn ghi nhận những kết quả tích cực về tăng trưởng, xuất nhập khẩu và thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Đáng chú ý, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu tiên vượt mốc 1.000 tỷ USD. Vốn FDI đăng ký tăng 76,4%, trong khi vốn thực hiện tăng 12,1%.

Tuy nhiên, ông cho rằng đằng sau những kết quả tích cực vẫn tồn tại một số điểm cần thận trọng, đặc biệt là mức độ phụ thuộc vào các động lực bên ngoài.

Theo ông, có bốn kênh tác động chính mà Việt Nam cần theo dõi sát, gồm thương mại và xuất khẩu, lạm phát, dòng vốn FDI và các luồng vốn tài chính.

Ở kênh thương mại, xuất nhập khẩu tăng trưởng tích cực nhưng xu hướng nhập siêu quay trở lại là vấn đề cần quan tâm. Cán cân thương mại có ý nghĩa quan trọng đối với ổn định kinh tế vĩ mô, do đó việc nhập siêu kéo dài có thể tạo thêm áp lực lên các cân đối bên ngoài.

Về lạm phát, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) 9 tháng đã tăng trên 4,5%, trong khi CPI tháng 9 tăng hơn 5% so với cùng kỳ. Áp lực có thể gia tăng trong quý IV khi hoạt động giải ngân đầu tư công được đẩy mạnh, kéo theo nhu cầu vốn và lượng tiền đưa vào nền kinh tế tăng lên.

Một rủi ro khác đến từ khả năng thu hút và giải ngân FDI. Theo ông, dù vốn đăng ký tăng mạnh, cần phân biệt giữa vốn cam kết và vốn thực hiện, bởi chỉ khi được triển khai vào sản xuất, kinh doanh, dòng vốn này mới tạo ra tác động thực chất đối với nền kinh tế.

Đối với thị trường vốn trong nước, chuyên gia lưu ý khoảng cách giữa huy động và nhu cầu tín dụng có thời điểm lên tới 2-3 triệu tỷ đồng. Điều này tạo sức ép lên thanh khoản hệ thống ngân hàng và mặt bằng lãi suất. Dù Ngân hàng Nhà nước đã yêu cầu các tổ chức tín dụng giảm lãi suất, áp lực chi phí vốn vẫn có thể tồn tại do các ngân hàng phải cân đối hoạt động huy động và cho vay trên nguyên tắc bảo đảm hiệu quả kinh doanh.

Về năng lượng, ông cho rằng sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài khiến Việt Nam dễ bị ảnh hưởng khi xung đột địa chính trị kéo dài. Giá dầu tăng không chỉ làm tăng chi phí đầu vào của doanh nghiệp mà còn gây sức ép lên lạm phát và các cân đối vĩ mô.

Từ những yếu tố trên, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn nhận định dư địa ổn định kinh tế vĩ mô của Việt Nam vẫn còn nhưng đang mỏng hơn và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Do đó, nền kinh tế cần chuẩn bị tốt hơn trước những cú sốc từ bên ngoài, thay vì chỉ dựa vào các kết quả tăng trưởng hiện tại.

Ông cũng lưu ý về tính bền vững của mục tiêu tăng trưởng hai con số. Nếu năm 2026 phải dồn nhiều nguồn lực để đạt mức tăng trưởng cao, áp lực đặt ra cho năm 2027 sẽ lớn hơn, bởi nền kinh tế phải duy trì mức tăng trưởng trên một nền so sánh cao hơn. Điều này đòi hỏi phải tính toán kỹ các nguồn lực, khả năng huy động vốn và hiệu quả đầu tư.

Về giải pháp, chuyên gia đề xuất trước hết phải tiếp tục đặt ổn định kinh tế vĩ mô làm nền tảng cho tăng trưởng, trong đó chú trọng kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn và thu hẹp khoảng cách giữa tiết kiệm với đầu tư.

Đồng thời, cần rà soát các phương án bảo đảm an ninh năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và chuẩn bị nguồn lực dự phòng để ứng phó khi thị trường quốc tế biến động. Việc quản trị dòng vốn trong và ngoài nước cũng cần được chú trọng nhằm bảo đảm nguồn lực cho tăng trưởng mà không tạo thêm bất ổn.

Một kiến nghị đáng chú ý của ông là thiết lập bảng cảnh báo sớm đối với các biến số kinh tế vĩ mô. Hệ thống này cần theo dõi những chỉ báo quan trọng như giá dầu, lãi suất Fed, thương mại quốc tế, dòng vốn và các diễn biến tài chính. Khi các chỉ báo vượt ngưỡng an toàn, cơ quan điều hành cần có phản ứng chính sách kịp thời.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần thường xuyên cập nhật các kịch bản kinh tế, theo dõi sát những thay đổi trong dự báo của các tổ chức quốc tế và rà soát lại các động lực tăng trưởng.

Về dài hạn, ông nhấn mạnh yêu cầu thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển các động lực tăng trưởng mới. Trong đó, chuyển đổi xanh, năng lượng xanh và phát huy các nguồn lực từ văn hóa cũng cần được quan tâm nhằm mở rộng dư địa phát triển.

Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động và rủi ro chưa có dấu hiệu giảm rõ rệt, Việt Nam cần chủ động chuẩn bị nguồn lực, nâng cao năng lực dự báo và quản trị rủi ro để vừa duy trì tăng trưởng cao, vừa bảo đảm tính bền vững của nền kinh tế.