Chọn nhà thầu Trung Quốc, dự án nhà máy thủy điện bất ngờ xuất hiện nhiều vết nứt, đội vốn lên hơn 46.000 tỷ đồng

Những bất cập tại nhà máy thủy điện Neelum-Jhelum cho thấy thách thức của Pakistan trong việc bảo đảm hiệu quả đầu tư các công trình năng lượng quy mô lớn, từ kiểm soát chi phí đến duy trì vận hành ổn định trong điều kiện địa chất phức tạp.

Được biết, nhà máy thủy điện Neelum-Jhelum (NJHP) công suất 969 MW của Pakistan từng phải ngừng vận hành hoàn toàn từ ngày 1/5/2024 do sự cố nghiêm trọng tại hệ thống đường hầm dẫn nước.

Việc đình chỉ hoạt động khiến quốc gia Nam Á mất nguồn cung khoảng 5,15 tỷ kWh điện mỗi năm, với thiệt hại kinh tế trực tiếp ước tính 55 tỷ rupee Pakistan/năm (hơn 5.000 tỷ đồng/năm).

Sự cố xảy ra trong bối cảnh Pakistan đối mặt với tình trạng thiếu điện và nguy cơ cắt điện diện rộng. Trước đó, vào tháng 7/2022, đường hầm của nhà máy từng bị sập, khiến dòng nước bị gián đoạn.

Quá trình sửa chữa kéo dài khoảng 20 tháng, tiêu tốn 6 tỷ rupee. Nhà máy hoạt động trở lại vào tháng 8/2023 nhưng chỉ đạt công suất 530 MW. Đến tháng 4/2024, các vết nứt lớn tiếp tục xuất hiện trong đường hầm, buộc công trình phải dừng phát điện vô thời hạn.

Dự án thủy điện quy mô lớn, triển khai kéo dài nhiều thập kỷ

Ý tưởng khai thác tiềm năng thủy điện của hai con sông Neelum và Jhelum đã được nghiên cứu từ những năm 1980. Dự án do Cơ quan Phát triển Điện và Nước Pakistan (WAPDA) khởi xướng, nhằm tận dụng dòng chảy sông Neelum qua khu vực Azad Jammu và Kashmir trước khi hợp lưu với sông Jhelum.

Tuy nhiên, những khó khăn về tài chính và kỹ thuật khiến dự án liên tục bị trì hoãn. Thiết kế kỹ thuật chi tiết chỉ hoàn thành vào năm 2002, trong khi lễ khởi công diễn ra năm 2008. Quá trình xây dựng sau đó tiếp tục chậm trễ do thiếu vốn, vướng mắc pháp lý và điều kiện địa chất phức tạp.

Nhà máy được thiết kế theo mô hình chuyển nước từ sông Neelum qua hệ thống đường hầm dài 32,5 km để phát điện trước khi xả nước ra sông Jhelum. Công trình được xây dựng ngầm dưới lòng đất, trang bị bốn tua-bin Francis, mỗi tổ máy có công suất khoảng 242 MW, nâng tổng công suất thiết kế lên 969 MW.

Hệ thống công trình bao gồm các đường hầm dẫn nước, đường hầm xả và đập cao 47 m nhằm tạo hồ chứa, duy trì dòng chảy phục vụ phát điện. Các hạng mục được thiết kế để thích ứng với địa hình phức tạp và hạn chế tác động đến hệ sinh thái sông.

Tháng 4/2018, NJHP chính thức vận hành thương mại, với sản lượng điện dự kiến khoảng 5,15 tỷ kWh mỗi năm. Nhà máy được kỳ vọng góp phần giảm sự phụ thuộc của Pakistan vào nhiên liệu hóa thạch và tăng cường an ninh năng lượng.

Sự cố đường hầm liên tiếp làm gia tăng chi phí

Kể từ khi đi vào hoạt động, NJHP nhiều lần gặp sự cố kỹ thuật liên quan đến tua-bin và hệ thống đường hầm. Địa chất thiếu ổn định khiến một số hạng mục có nguy cơ hư hỏng, phát sinh nhu cầu sửa chữa ngoài kế hoạch. Những biến động về dòng chảy và tình trạng bồi lắng cũng đặt ra thách thức đối với công tác vận hành.

Nhà thầu chính của dự án là China Gezhouba Group Corporation (CGGC), doanh nghiệp Trung Quốc tham gia cung cấp năng lực thi công và kinh nghiệm từ các công trình thủy điện quy mô lớn. Các tổ chức tài chính Trung Quốc và quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vốn cho quá trình xây dựng và đưa nhà máy vào vận hành.

Tuy nhiên, dự án vấp phải những tranh luận liên quan đến chi phí, chất lượng công trình và hiệu quả đầu tư. Chi phí thiết bị và chuyên gia được cho là làm gia tăng gánh nặng tài chính, trong khi chất lượng một số hạng mục bị đặt nghi vấn sau các sự cố kỹ thuật. Dù vậy, cần có kết luận kiểm định cụ thể để xác định liệu những vấn đề này có trực tiếp bắt nguồn từ chất lượng thi công hay không.

Theo số liệu được nêu trong các hồ sơ điều chỉnh dự án, tổng mức đầu tư đã tăng từ 91 tỷ rupee lên 500 tỷ rupee (hơn 46.000 tỷ đồng)theo bản điều chỉnh PC-1 lần thứ tư. Với mức vốn này, chi phí đầu tư bình quân đạt khoảng 4,23 triệu USD/MW, cao hơn mức 2,25 triệu USD/MW của dự án thủy điện Dasu và 2,48 triệu USD/MW của dự án Diamer-Basha.

Mức tăng vốn lớn cùng những lần gián đoạn vận hành liên tiếp làm dấy lên câu hỏi về hiệu quả quản lý, kiểm soát chi phí và khả năng bảo đảm độ tin cậy của công trình trong dài hạn.

Bài toán khôi phục hoạt động và bảo đảm an ninh năng lượng

Việc NJHP ngừng phát điện khiến Pakistan mất đi nguồn cung đáng kể cho lưới điện quốc gia. Với sản lượng thiết kế khoảng 5,15 tỷ kWh mỗi năm, nhà máy đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung nguồn điện tái tạo và giảm nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Để khôi phục hoạt động bền vững, các chuyên gia cho rằng Pakistan cần ưu tiên kiểm tra toàn diện hệ thống đường hầm, đánh giá điều kiện địa chất và xử lý triệt để các điểm hư hỏng. Công tác bảo trì định kỳ cần được tăng cường, đồng thời xây dựng cơ chế phát hiện sớm sự cố nhằm hạn chế thời gian ngừng máy và chi phí sửa chữa phát sinh.

Bên cạnh việc tiếp tục tận dụng chuyên môn quốc tế, Pakistan cũng cần nâng cao năng lực quản lý dự án, giám sát chất lượng và vận hành trong nước. Việc kiểm soát chặt chẽ tiến độ, chi phí và tiêu chuẩn kỹ thuật sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả đầu tư trong tương lai.

NJHP từng được kỳ vọng trở thành một trong những trụ cột của hệ thống năng lượng tái tạo Pakistan. Tuy nhiên, những sự cố kéo dài cho thấy quy mô công suất lớn không đủ bảo đảm hiệu quả nếu các vấn đề về địa chất, thiết kế, quản lý và bảo trì chưa được giải quyết triệt để. Khả năng khôi phục vận hành ổn định của nhà máy sẽ là yếu tố quan trọng đối với an ninh năng lượng của quốc gia này.