Chuyên gia: Mỹ muốn áp thuế 12,5% với Việt Nam chưa phải đỉnh, lưu ý rủi ro về mức lớn hơn

Trong bối cảnh dòng chảy thương mại toàn cầu đang bị tái định hình mạnh mẽ, Việt Nam đứng trước những thách thức lớn khi các chính sách bảo hộ từ Hoa Kỳ gia tăng.

Tại phiên thảo luận “Vĩ mô 2026 – Việt Nam trước các cú sốc bên ngoài và cơ hội bên trong” trong khuôn khổ Vietnam Investment Forum 2026 – Summer Summit (VIF 2026 Summer Summit), ông Nguyễn Xuân Thành – Giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright cho biết Việt Nam hiện đang đối mặt với hai nguy cơ thuế quan song song từ Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR).

Thứ nhất là đề xuất áp thuế bổ sung, với mức từ 10% đến 12,5% đối với các nền kinh tế đang phát triển dựa trên tiêu chuẩn lao động. Trong danh sách hơn 60 quốc gia, Việt Nam bị đề xuất áp mức thuế là 12,5%.

Thứ hai, và cũng là rủi ro tiềm tàng lớn nhất, là cuộc điều tra theo Mục 301 (Section 301) về vi phạm sở hữu trí tuệ, bắt đầu từ tháng 3/2026. Ông Thành lưu ý đây là công cụ pháp lý từng được chính quyền Mỹ sử dụng để áp mức thuế 25% lên hàng hóa Trung Quốc vào năm 2018. Chuyên gia dự báo rủi ro này sẽ trở thành “biến số” gây áp lực lớn đối với kinh tế Việt Nam trong 12–18 tháng tới.

Tâm lý thị trường và phản ứng của doanh nghiệp

Lịch sử kinh tế gần đây cho thấy thuế quan luôn là “khắc tinh” của tâm lý nhà đầu tư. Bà Nguyễn Thị Triều – CEO Blue Bridge Investment Partners nhắc lại cú sốc tháng 4/2025 với đà giảm điểm mạnh của VN-Index, qua đó phản ánh sự nhạy cảm của thị trường trước các thông tin từ Washington.

Tuy nhiên, số liệu thực tế cho thấy bức tranh đa chiều hơn. Theo số liệu tại diễn đàn, trong khi xuất khẩu 5 tháng đầu năm 2026 tăng trưởng 20%, nhập khẩu lại tăng mạnh gần 30%, dẫn tới mức nhập siêu kỷ lục 13,8 tỷ USD.

Giải thích hiện tượng này, TS. Phan Đức Hiếu – Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cùng ông Nguyễn Duy Linh – Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho rằng các doanh nghiệp đang chủ động “tích trữ” nguyên vật liệu, đẩy mạnh sản xuất và xuất khẩu sớm nhằm tận dụng khoảng thời gian trước khi các rủi ro thuế quan và gián đoạn chuỗi cung ứng chính thức xảy ra.

Dù đánh giá khả năng bị áp thuế bổ sung là “gần như chắc chắn”, ông Thành cho rằng mức độ tác động vẫn phụ thuộc lớn vào khả năng đàm phán và giải trình của Việt Nam. Khác với mô hình của Trung Quốc, các vi phạm sở hữu trí tuệ tại Việt Nam chủ yếu mang tính dân sự (như sử dụng phần mềm không bản quyền), ít gây tổn hại chiến lược liên quan đến việc đánh cắp công nghệ để cạnh tranh trực tiếp với các tập đoàn Hoa Kỳ.

Theo dự báo, nếu đàm phán thành công và chấp nhận các cam kết song phương chặt chẽ hơn, Việt Nam có thể tránh được mức thuế kịch trần 25%. Thay vào đó, kịch bản khả thi hơn là mức thuế bổ sung khoảng 5–6% trên nền 10–12,5%. Đây là mức mà hàng hóa Việt Nam vẫn có thể “phẳng hóa” bất lợi để duy trì sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Về dài hạn, để giảm phụ thuộc, TS. Phan Đức Hiếu khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng các “doanh nghiệp đầu tàu” nội địa, hình thành chuỗi liên kết sản xuất khép kín.

Đồng thời, ông Nguyễn Duy Linh nhấn mạnh việc nâng cao năng lực hấp thụ vốn thông qua đổi mới công nghệ và phát triển công nghiệp hỗ trợ, thay vì tiếp tục dựa vào lợi thế chi phí lao động thấp hay các ưu đãi thuế mang tính ngắn hạn.