Chuyên gia Phạm Chi Lan: Muốn Việt Nam có những Samsung, Huawei, trước hết phải thay đổi cách tạo ra doanh nghiệp 'sếu đầu đàn'

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, nguyên Phó Chủ tịch Liên đoàn thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), vấn đề cốt lõi không nằm ở việc Việt Nam không có doanh nghiệp tiềm năng, mà ở cách xây dựng môi trường kinh doanh, chính sách hỗ trợ và tư duy phát triển doanh nghiệp đầu đàn.

Không thiếu doanh nghiệp giỏi, thiếu môi trường để họ lớn

Việt Nam hiện có khoảng 1,1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động nhưng doanh nghiệp lớn chỉ chiếm hơn 2%. Dù vậy, chính nhóm này đang nắm giữ phần lớn nguồn vốn, dẫn dắt các lĩnh vực then chốt như công nghệ, công nghiệp, hạ tầng và tạo ra động lực tăng trưởng cho nền kinh tế.

Theo bà Phạm Chi Lan, nếu môi trường kinh doanh thực sự thuận lợi, các doanh nghiệp đầu đàn của Việt Nam đã có thể tiến xa hơn rất nhiều, bay xa hơn nhiều và làm tốt hơn vai trò dẫn dắt các doanh nghiệp phía sau.

Nhiều năm qua Việt Nam đã bỏ lỡ không ít cơ hội để doanh nghiệp bứt phá. Chỉ đến gần đây, khi hàng loạt nghị quyết lớn về phát triển kinh tế tư nhân, doanh nghiệp nhà nước, FDI và cải cách thể chế được ban hành đồng bộ, cơ hội mới thực sự mở ra.

Trong đó, nút thắt lớn nhất vẫn là cải thiện môi trường kinh doanh. "Đột phá về thể chế thì một trong những nút nghẽn quan trọng nhất vẫn là môi trường kinh doanh”, bà nhấn mạnh.

Khoảng cách với Samsung không nằm ở quy mô

Nhiều người cho rằng doanh nghiệp Việt thua xa Samsung hay Huawei vì quy mô quá nhỏ.

Bà Lan lại nhìn nhận khác. Theo bà, quy mô không còn là yếu tố quyết định trong thời đại AI và công nghệ số. Điều tạo nên khoảng cách chính là năng lực cạnh tranh, thể hiện ở trình độ công nghệ, hệ thống quản trị và khả năng chinh phục thị trường quốc tế.

"Thời đại hiện nay chứng minh có những doanh nghiệp quy mô không quá lớn nhưng vẫn làm được rất nhiều việc khi ứng dụng công nghệ, AI và tự động hóa."

Theo bà, Việt Nam thực tế đã có những doanh nghiệp được quốc tế ghi nhận. Bà dẫn chứng Viettel được nhiều quốc gia đánh giá cao về năng lực công nghệ, Vinamilk thuộc nhóm doanh nghiệp sữa hàng đầu thế giới với nhiều mô hình chăn nuôi hiện đại, còn VinFast dám bước vào ngành xe điện - một trong những lĩnh vực cạnh tranh khốc liệt nhất toàn cầu.

Điều quan trọng hiện nay không phải là tự ti vì chưa có những "gã khổng lồ" ngang Samsung, mà là tạo điều kiện để ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt vượt lên trong các ngành công nghệ mới.

Theo bà Phạm Chi Lan, bài học lớn nhất từ Hàn Quốc không phải là ưu ái Samsung, mà là cách Chính phủ lựa chọn và nuôi dưỡng nhiều doanh nghiệp tiên phong cùng lúc.

Sau chiến tranh, Tổng thống Park Chung-hee đã chọn một số doanh nghiệp có năng lực nhất để trao cơ hội. Nhà nước giao lại các cơ sở sản xuất bị bỏ hoang, hỗ trợ tín dụng, tháo gỡ chính sách và đặc biệt là duy trì cơ chế đối thoại trực tiếp hằng tháng giữa Tổng thống, các bộ ngành, giới học giả và doanh nghiệp.

Nhưng hỗ trợ luôn đi kèm điều kiện rất khắt khe. "Trong vòng ba năm, doanh nghiệp phải chứng minh được hiệu quả, phải tạo ra sản phẩm có sức cạnh tranh quốc tế. Nếu không làm được thì phải trả lại toàn bộ nguồn lực."

Theo bà, chính áp lực này đã buộc các chaebol phải xây dựng hệ thống quản trị hiện đại và sử dụng hiệu quả từng đồng vốn được Nhà nước hỗ trợ.

Một bài học khác mà Việt Nam cần học là Nhà nước không làm thay doanh nghiệp. Samsung thành công vì tự chọn đúng ngành công nghệ cao, dám từ bỏ những lĩnh vực không còn lợi thế để tập trung toàn bộ nguồn lực cho tương lai.

Đừng cào bằng nếu muốn có doanh nghiệp toàn cầu

Theo bà Phạm Chi Lan, Việt Nam từng quá chú trọng sự bình đẳng theo nghĩa "chia đều", khiến nguồn lực không đủ tập trung để hình thành những doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Bà nhắc lại tư tưởng nổi tiếng của Đặng Tiểu Bình: "Hãy để một bộ phận làm giàu trước."

Theo bà, đây không phải là tạo đặc quyền, mà là chấp nhận có những doanh nghiệp tiên phong đủ mạnh để kéo theo hàng nghìn doanh nghiệp khác. "Nếu cào bằng tất cả thì sẽ không có ai vượt lên."

Theo bà, Trung Quốc là ví dụ rất đáng học. Ban đầu nước này tận dụng mạnh FDI để học công nghệ, nhưng sau đó từng bước nuôi dưỡng doanh nghiệp nội địa trở thành đối thủ cạnh tranh ngay với doanh nghiệp nước ngoài.

Huawei, Alibaba hay BYD đều trưởng thành theo con đường đó.

Phải thay đổi cách tạo ra những ‘sếu đầu đàn’

Bình luận về câu chuyện BYD từng được Trung Quốc hỗ trợ để vượt qua khủng hoảng, bà Phạm Chi Lan cho rằng việc Nhà nước cứu doanh nghiệp là bình thường nếu doanh nghiệp đó vẫn còn năng lực cạnh tranh và ngành nghề vẫn có tương lai.

Ngay cả Mỹ cũng từng hỗ trợ các hãng ô tô lớn trong khủng hoảng tài chính 2008. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh, hỗ trợ phải có chọn lọc.

"Cứu doanh nghiệp còn khả năng phục hồi, còn tương lai. Không thể đổ thêm nguồn lực vào những doanh nghiệp không còn năng lực cạnh tranh."

Theo bà, muốn chính sách hỗ trợ hiệu quả, Chính phủ phải lắng nghe doanh nghiệp và cả giới chuyên gia để có góc nhìn khách quan, tránh hỗ trợ theo lợi ích cục bộ.

Theo bà Phạm Chi Lan, Việt Nam hiện đã có những doanh nghiệp rất đáng kỳ vọng như Viettel, FPT, VinFast, Hòa Phát hay Vinamilk.

Điều còn thiếu không phải là khát vọng. Điều còn thiếu là một hệ sinh thái đủ tốt để những doanh nghiệp này tiếp tục lớn lên, kéo theo hàng nghìn doanh nghiệp vệ tinh và hình thành những chuỗi giá trị mang thương hiệu Việt.

Nếu Hàn Quốc thành công nhờ chọn đúng doanh nghiệp, hỗ trợ đúng cách và đặt ra những tiêu chuẩn cạnh tranh toàn cầu, thì Việt Nam cũng cần thay đổi tư duy phát triển doanh nghiệp đầu đàn.

Theo bà, chỉ khi có những "người khổng lồ" của chính mình, Việt Nam mới không còn phải "đứng trên vai người khổng lồ của nước khác", mà có thể tự tạo ra động lực tăng trưởng và thương hiệu quốc gia trên bản đồ kinh tế thế giới.