Chuyên gia: Xuất khẩu tăng cao nhưng FDI chiếm 80% kim ngạch, doanh nghiệp Việt vẫn lép vế

Thương mại tiếp tục là động lực tăng trưởng

Tại Hội thảo "Kinh tế Việt Nam 6 tháng đầu năm 2026: Thách thức, động lực và triển vọng phát triển", TS. Phạm Anh Tuấn cho rằng hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế khi quy mô thương mại tăng trưởng mạnh, góp phần quan trọng vào mức tăng trưởng GDP cao nhất trong hơn hai thập kỷ.

Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa tăng 27,1% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu trong quý II tăng 22,7% so với cùng kỳ và tăng 16,8% so với quý I. Đáng chú ý, nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò chủ lực khi chiếm khoảng 90% tổng kim ngạch xuất khẩu. Có tới 29 mặt hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD, chiếm hơn 92% tổng giá trị xuất khẩu.

Ở chiều nhập khẩu, khoảng 94,1% kim ngạch là tư liệu sản xuất, gồm máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu và linh kiện phục vụ sản xuất. Theo TS. Phạm Anh Tuấn, điều này cho thấy doanh nghiệp vẫn đang mở rộng nhập khẩu để phục vụ các đơn hàng xuất khẩu trong thời gian tới, thay vì nhập khẩu chủ yếu cho tiêu dùng.

Tuy nhiên, để thương mại thực sự trở thành động lực phát triển bền vững, Việt Nam cần giải quyết nhiều vấn đề mang tính cấu trúc đã tồn tại trong nhiều năm.

Dù hoạt động thương mại tăng trưởng tích cực, cán cân thương mại lại chuyển sang trạng thái thâm hụt.

Việt Nam nhập siêu khoảng 16,65 tỷ USD trong 6 tháng đầu năm - mức thâm hụt lớn nhất trong nhiều năm gần đây. TS. Phạm Anh Tuấn cho rằng nếu muốn duy trì mức xuất siêu bình quân khoảng 24 tỷ USD mỗi năm như giai đoạn 2023-2025 thì 6 tháng cuối năm phải tạo ra mức thặng dư vượt 40 tỷ USD - một mục tiêu không dễ đạt được.

Tuy vậy, theo chuyên gia, nhập siêu trong ngắn hạn chưa phải vấn đề quá đáng lo bởi phần lớn kim ngạch nhập khẩu vẫn là nguyên liệu và máy móc phục vụ sản xuất.

Điều đáng quan tâm hơn là áp lực lên tỷ giá và dự trữ ngoại hối.

Theo TS. Phạm Anh Tuấn, dự trữ ngoại hối của Việt Nam hiện chỉ tương đương khoảng 1,9-2 tháng nhập khẩu, thấp hơn mức tối thiểu 3 tháng mà Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) khuyến nghị. Đây là yếu tố cần được theo dõi sát trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục biến động.

Một trong những vấn đề được TS. Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh là vai trò ngày càng lớn của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Theo số liệu trình bày tại hội thảo, trong giai đoạn 2006-2025, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của doanh nghiệp FDI đạt bình quân 16,4% mỗi năm, cao hơn đáng kể so với mức 11,4% của doanh nghiệp trong nước.

Nếu như năm 1995, doanh nghiệp trong nước chiếm khoảng 73% tổng giá trị xuất khẩu còn doanh nghiệp FDI chỉ chiếm 27%, thì đến năm 2026 bức tranh đã hoàn toàn đảo chiều. Khu vực FDI hiện chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ còn khoảng 20%.

Theo TS. Phạm Anh Tuấn, điều này phản ánh sự phụ thuộc ngày càng lớn của hoạt động xuất khẩu vào khu vực đầu tư nước ngoài.

Giá trị gia tăng nội địa ngày càng giảm

Một vấn đề khác được TS. Phạm Anh Tuấn đặc biệt lưu ý là giá trị gia tăng mà nền kinh tế giữ lại từ hoạt động xuất khẩu chưa tương xứng với quy mô thương mại.

Theo ông, tỷ lệ giá trị nội địa trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đã giảm mạnh từ khoảng 68% năm 2005 xuống còn khoảng 51% vào năm 2022, thấp hơn cả Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Philippines.

Bên cạnh đó, nhiều ngành sản xuất vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, phần lớn giống cây trồng, máy móc, nguyên liệu thức ăn chăn nuôi và thuốc bảo vệ thực vật vẫn phải nhập khẩu.

Ở lĩnh vực công nghiệp, ngành điện tử phải nhập khẩu tới 75-80% giá trị đầu vào; ngành dệt may phụ thuộc lớn vào bông, vải và nguyên liệu hóa chất từ nước ngoài. Ngành y tế cũng phải nhập khẩu khoảng 80% nguyên liệu sản xuất thuốc và 90% thiết bị y tế.

Theo TS. Phạm Anh Tuấn, điều này cho thấy quy mô thương mại tăng rất nhanh nhưng năng lực sản xuất nội địa và khả năng làm chủ chuỗi cung ứng vẫn chưa theo kịp.

TS. Phạm Anh Tuấn cho rằng trong ngắn hạn, nhập siêu chưa phải là rủi ro lớn bởi phần lớn hàng nhập khẩu phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, về dài hạn, nền kinh tế cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng tăng trưởng của hoạt động thương mại.

Theo ông, những vấn đề đáng lo hiện nay là giá trị gia tăng nội địa tăng chậm, khu vực FDI chi phối phần lớn hoạt động xuất khẩu và năng lực công nghệ của doanh nghiệp trong nước chưa được cải thiện tương xứng, dù Việt Nam đang xuất khẩu ngày càng nhiều sản phẩm công nghệ cao.

Theo TS. Phạm Anh Tuấn, để thương mại tiếp tục đóng vai trò là động lực tăng trưởng trong giai đoạn tới, Việt Nam cần nâng cao năng lực sản xuất của doanh nghiệp trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa và từng bước giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu cũng như khu vực FDI. Chỉ khi giá trị gia tăng được giữ lại nhiều hơn trong nền kinh tế, tăng trưởng xuất khẩu mới thực sự chuyển hóa thành tăng trưởng bền vững.