Đo sai điện, nước, xăng dầu: Người dân sẽ được bảo vệ và bồi thường thế nào?

Ngày 27/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Theo tờ trình của Chính phủ, việc sửa đổi các luật lần này tập trung rà soát những quy định cần điều chỉnh sau quá trình thực thi, tháo gỡ các điểm nghẽn, đồng thời tiếp tục phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại.

Đáng chú ý, trong quá trình góp ý dự án Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải đề nghị bổ sung một cơ chế đang thiếu: bảo vệ người tiêu dùng khi kết quả đo bị sai lệch.

Đo sai, người dân có thể phải “trả tiền oan”

Theo bà Nguyễn Thanh Hải, việc sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần được đặt trong mối liên hệ với Luật Đo lường đang được soạn thảo, bởi hai luật có sự liên kết chặt chẽ trong việc bảo vệ quyền lợi người dân.

Thực tế, sai lệch trong đo lường không phải câu chuyện xa vời. Từ lượng xăng người dân mua tại cây xăng, chỉ số điện, nước trên công tơ cho đến số liệu viễn thông, kết quả đo có thể tác động trực tiếp tới số tiền người tiêu dùng phải trả.

“Hiện nay hiện tượng gian lận tại các cây xăng, gian lận trong việc đo lường công tơ điện, nước ảnh hưởng ngay tới túi tiền của người dân”, bà Hải nêu.

Theo bà, vấn đề đáng lưu ý hơn là phương thức gian lận ngày càng tinh vi. Trong môi trường số, việc sửa đổi dữ liệu hoặc can thiệp vào thiết bị đo không nhất thiết phải được thực hiện trực tiếp tại nơi đặt máy.

Các số liệu có thể bị can thiệp từ xa, thông qua phần mềm, thậm chí việc can thiệp có thể được thực hiện từ ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Điều này đặt ra một bài toán mới cho cơ chế bảo vệ người tiêu dùng: nếu kết quả đo bị sai nhưng người dân không có khả năng tự phát hiện, ai phải chứng minh sai phạm và ai chịu trách nhiệm đối với khoản tiền mà người dân đã trả?

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, phạm vi tác động của gian lận đo lường còn lớn hơn những khoản tiền phải trả hằng tháng.

Bà dẫn trường hợp các thiết bị quan trắc đo nồng độ ô nhiễm môi trường. Nếu số liệu từ thiết bị bị sai lệch, hậu quả không chỉ nằm ở một hóa đơn mà có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá chất lượng môi trường và trực tiếp liên quan tới sức khỏe cộng đồng.

Tương tự, việc kiểm soát nồng độ chất cấm hoặc độc tố còn tồn lưu trong thực phẩm, thuốc bảo vệ thực vật cũng phụ thuộc vào kết quả đo và kiểm nghiệm.

Vì vậy, theo bà Hải, pháp luật cần tính đến cả những trường hợp mà một kết quả đo sai có thể kéo theo thiệt hại về sức khỏe, tài sản và quyền lợi của người tiêu dùng.

“Việc gian lận này rất tinh vi, việc sửa đổi các số liệu có thể được thực hiện từ xa, trên môi trường số, từ các phần mềm thậm chí không phải ở trong nước”, bà nhấn mạnh.

Phải có cơ chế hoàn tiền, bồi thường

Điểm đáng chú ý trong đề xuất của bà Nguyễn Thanh Hải là yêu cầu không dừng ở việc phát hiện và xử lý hành vi gian lận.

Bà đề nghị phải quy định cụ thể cơ chế bảo vệ người tiêu dùng khi kết quả đo bị sai lệch, trong đó làm rõ việc hoàn trả và bồi thường cho người bị thiệt hại.

Các lĩnh vực được đặc biệt lưu ý gồm điện, nước, xăng dầu và viễn thông - những dịch vụ thiết yếu mà người dân sử dụng thường xuyên và gần như không có khả năng tự kiểm tra toàn bộ hệ thống đo lường.

Theo bà Hải, đây là vấn đề được cử tri quan tâm và cần được nghiên cứu để bổ sung trực tiếp vào luật hoặc có quy định hướng dẫn cụ thể đi kèm.

Từ góc độ xây dựng pháp luật, yêu cầu này cũng đặt ra một câu hỏi lớn: trong trường hợp thiết bị đo bị can thiệp hoặc dữ liệu bị thay đổi, trách nhiệm sẽ thuộc về đơn vị cung cấp dịch vụ, đơn vị quản lý thiết bị, nhà cung cấp phần mềm hay bên trực tiếp thực hiện hành vi gian lận?

Nếu không xác định rõ trách nhiệm và phương thức bồi thường, người tiêu dùng rất dễ rơi vào tình trạng biết mình bị thiệt nhưng khó chứng minh thiệt hại.