Đề thi tốt nghiệp gọi tên Steve Jobs Việt Nam và câu chuyện về người phụ nữ duy nhất làm được điều mà 8 tiến sĩ ngoại quốc cho là không thể

Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 vừa khép lại với một đề tài nghị luận xã hội gây nhiều tranh biện khi yêu cầu thí sinh tìm kiếm một nhân vật mang tầm vóc Steve Jobs Việt Nam. Cuộc thảo luận về những cá nhân có khả năng thay đổi thế giới nhanh chóng lan rộng trên các diễn đàn. Tuy nhiên, nhìn lại chặng đường phát triển của cơ sở hạ tầng cốt lõi, chúng ta có lẽ không nhất thiết phải mỏi mắt đi tìm một hình tượng công nghệ mang phong cách thung lũng Silicon xa hoa. Đất nước này vốn dĩ đã được xây dựng và bảo vệ bởi những con người bình dị, không ồn ào truyền thông nhưng đã tự tay kiến tạo nên những bước ngoặt mang tính sinh tử cho an ninh quốc gia. Kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt, người được vinh danh là Anh hùng lao động, chính là một minh chứng lịch sử sắc bén nhất cho nhận định đó.

Hành trình giải phóng ngành điện lực Việt Nam của kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt không trải hoa hồng hay ngập tràn những lời tung hô hào nhoáng. Trước khi bước lên bục cao nhất của ngành chế tạo thiết bị điện siêu cao áp, bà đã là tác giả của các công trình thiết kế máy biến áp 110kV vào năm 1993 và 220kV vào năm 2003 đầu tiên tại Việt Nam. Đây vốn đã là những thành tựu kỹ thuật vô tiền khoáng hậu trong bối cảnh công nghiệp nước nhà còn non trẻ, nhưng tham vọng tự chủ công nghệ của người phụ nữ kiên cường này hoàn toàn không dừng lại ở đó.

Thời điểm bà đề bạt ý tưởng táo bạo về việc tự thiết kế máy biến áp 500kV, một chuyên gia người Nga đã thẳng thừng buông lời gạt bỏ. Vị này đánh giá trực diện: "Ở Nga, để thiết kế được máy này cần đến 8 tiến sĩ đầu ngành và 34 kỹ sư hỗ trợ. Việt Nam mới chỉ có 1 kỹ sư chuyên về máy biến áp, lại là phụ nữ, sẽ không thể làm nổi". Lời nhận định mang đậm định kiến nghề nghiệp và giới tính đó không làm bà chùn bước mà ngược lại, biến thành thứ chất xúc tác mãnh liệt thổi bùng ngọn lửa tự tôn dân tộc. Trong suốt gần 3 năm ròng rã sau đó, với tư cách là trưởng dự án, bà đã tự tay chắp bút và giám sát hơn 750 bản vẽ kỹ thuật vô cùng phức tạp để chứng minh trí tuệ của kỹ sư Việt.

Kết quả của hàng ngàn ngày đêm miệt mài trong phòng nghiên cứu là sự ra đời của chiếc máy biến áp siêu cao áp 500kV đầu tiên do chính tay người Việt Nam làm chủ công nghệ và tự chế tạo. Sự kiện ra mắt và vận hành thành công vào năm 2010 không chỉ là một chiến thắng giòn giã về mặt kỹ thuật cơ khí, mà còn là một bản tuyên ngôn đanh thép về năng lực tự chủ hạ tầng. Cột mốc này chính thức đưa Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên tại khu vực Đông Nam Á và lọt vào nhóm 12 quốc gia hiếm hoi trên toàn thế giới tại thời điểm đó nắm giữ được công nghệ lõi cực kỳ phức tạp này.

Sự xuất hiện của cỗ máy khổng lồ do kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt chế tạo đã tạo ra một cơn địa chấn thực sự, mang lại những tác động vĩ mô sâu rộng cho toàn bộ nền kinh tế đang khát năng lượng. Ngành điện lực chính thức thoát khỏi cảnh oằn mình trả những cái giá cắt cổ và lệ thuộc hoàn toàn vào thiết bị nhập khẩu từ nước ngoài, qua đó giúp ngân sách nhà nước tiết kiệm hàng ngàn tỷ đồng. Quan trọng hơn cả, việc giải quyết triệt để bài toán công nghệ đã tạo tiền đề vững chắc để phát triển thần tốc mạng lưới đường dây và trạm biến áp 500kV dọc chiều dài đất nước, góp phần trực tiếp chấm dứt nỗi ám ảnh mang tên cắt điện luân phiên của hàng triệu hộ gia đình.

Những cống hiến vượt bậc và mang tính nền tảng của bà cuối cùng cũng nhận được sự vinh danh xứng tầm từ giới khoa học toàn cầu. Tổ chức Sở hữu trí tuệ Liên Hợp Quốc đã chính thức trao tặng cho kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt danh hiệu Nhà khoa học nữ xuất sắc nhất, đưa bà trở thành người phụ nữ Việt Nam duy nhất chạm tay vào vinh dự mang tầm quốc tế này. Cùng với danh hiệu Anh hùng lao động do nhà nước phong tặng, di sản mà bà để lại cho mạng lưới điện quốc gia có giá trị thực tiễn vượt xa mọi tấm huân chương hay giấy khen thông thường.