Lần đầu tiên Việt Nam xây dựng khu thương mại tự do đa điểm, thông minh tại một tỉnh miền Trung, vốn đầu tư hơn 114.000 tỷ

Không chọn mô hình một khu tập trung, tỉnh Quảng Trị đang đề xuất xây dựng Khu thương mại tự do theo cấu trúc đa điểm, thông minh, kết nối cảng biển, cửa khẩu và hành lang Đông - Tây. Tổng nhu cầu vốn dự kiến lên tới 114.130 tỷ đồng.

Không xây một “khu”, Quảng Trị muốn tạo một mạng lưới

Khu thương mại tự do đang trở thành một hướng đi mới trong cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư và tái cấu trúc chuỗi cung ứng tại Việt Nam. Nhưng với Quảng Trị, câu chuyện không đơn thuần là dựng thêm một khu chức năng rồi đưa vào đó các hoạt động logistics, thương mại hay sản xuất. Điểm đáng chú ý trong đề xuất mới của tỉnh nằm ở cách tổ chức không gian.

Thay vì gom toàn bộ hoạt động vào một khu vực liền mạch, Quảng Trị định hướng xây dựng Khu thương mại tự do theo mô hình đa điểm, thông minh, kết nối các khu vực cảng biển, cửa khẩu và những tuyến giao thông trên trục Đông - Tây thành một hệ thống thống nhất.

Theo thông tin mới nhất từ tỉnh, Đề án lần 2 đang được Ban Chỉ đạo tiếp tục góp ý, hoàn thiện. So với hồ sơ lần đầu, phương án mới được đánh giá đã làm rõ hơn cơ sở khoa học, thực tiễn, mô hình phát triển cũng như các cơ chế đi kèm.

Nếu được triển khai, địa phương này sẽ không coi khu thương mại tự do là một địa điểm, mà coi đó là một mạng lưới kinh tế. Trong mạng lưới ấy, mỗi điểm có thể đảm nhiệm một chức năng, nhưng hiệu quả cuối cùng lại phụ thuộc vào khả năng kết nối giữa các điểm.

Cảng biển tiếp nhận hàng hóa. Cửa khẩu mở hướng sang thị trường phía Tây. Các tuyến giao thông đảm nhiệm vai trò kết nối. Logistics xử lý, lưu giữ và phân phối hàng hóa. Công nghiệp tạo ra sản phẩm. Thương mại đưa sản phẩm ra thị trường. Hạ tầng số kết nối toàn bộ quá trình. Đó mới là “đa điểm” mà Quảng Trị đang hướng tới.

114.130 tỷ đồng không chỉ để xây hạ tầng

Theo đề xuất, Khu thương mại tự do Quảng Trị được triển khai theo 3 giai đoạn, với tổng nhu cầu vốn khoảng 77.230 - 114.130 tỷ đồng. Tỉnh đồng thời nghiên cứu 35 cơ chế, chính sách thuộc 12 nhóm, tập trung vào đầu tư, thương mại, logistics, phát triển hạ tầng và quản trị, vận hành.

Quy mô vốn này nếu nhìn đơn thuần như một con số đầu tư có thể gây ấn tượng, nhưng điều đáng quan tâm hơn là 114.130 tỷ đồng sẽ tạo ra cấu trúc kinh tế nào. Bởi một khu thương mại tự do không thể thành công chỉ nhờ diện tích lớn, hạ tầng lớn hay nguồn vốn lớn.

Giá trị thực sự nằm ở khả năng biến lợi thế vị trí thành dòng hàng hóa, biến dòng hàng hóa thành hoạt động sản xuất - dịch vụ và cuối cùng biến các hoạt động đó thành giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Đây cũng là lý do Đề án Quảng Trị không dừng ở việc phát triển trung chuyển.

Tỉnh muốn nâng logistics từ một hoạt động vận chuyển, lưu giữ hàng hóa đơn thuần lên chuỗi dịch vụ có giá trị cao hơn, gồm lưu kho, phân loại, đóng gói, kiểm định, chế biến, thương mại, tái xuất và các dịch vụ logistics liên quan. Nếu làm được điều này, một lô hàng đi qua Quảng Trị sẽ không chỉ tạo ra doanh thu vận tải.

Hàng hóa có thể được lưu lại, xử lý, hoàn thiện một phần giá trị rồi mới tiếp tục hành trình. Khi đó, mỗi container không chỉ tạo ra một lần thu phí logistics, mà có thể kéo theo nhiều hoạt động kinh tế khác: kho bãi, vận tải, kiểm định, đóng gói, chế biến, thương mại, tài chính, bảo hiểm và các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp. Đây mới là phần giá trị mà Quảng Trị muốn giữ lại thay vì chỉ để hàng hóa “đi qua”.

Năm điểm kết nối thành một không gian kinh tế

Theo định hướng được thống nhất tại cuộc họp, trước mắt Khu thương mại tự do Quảng Trị sẽ được tổ chức tại 5 khu vực, sau đó từng bước mở rộng. Điều này khiến bài toán phát triển FTZ của Quảng Trị khác với cách tiếp cận truyền thống.

Một khu tập trung có thể thuận lợi trong việc xây dựng hạ tầng và quản lý ranh giới. Nhưng mô hình đa điểm lại có một ưu thế khác: nó cho phép đặt từng chức năng vào đúng nơi có lợi thế nhất.

Khu vực có lợi thế cảng biển có thể đảm nhiệm chức năng logistics và trung chuyển quốc tế. Khu vực gắn với cửa khẩu có thể trở thành điểm giao thương với thị trường phía Tây. Các không gian thuận lợi về giao thông có thể phát triển kho bãi, phân phối và dịch vụ.

Những khu vực có lợi thế về mặt bằng, năng lượng hoặc kết nối hạ tầng có thể được định hướng cho sản xuất.

Các điểm này không tồn tại độc lập. Chúng được thiết kế để bổ trợ cho nhau. Đây là điểm mà từ “thông minh” trong mô hình của Quảng Trị trở nên quan trọng. Đa điểm mà không kết nối thì chỉ là nhiều khu vực rời rạc. Đa điểm có dữ liệu, logistics và quản trị thống nhất mới có thể trở thành một khu thương mại tự do thực sự.

Trong dự thảo, hạ tầng số được đặt cùng với logistics, thương mại, công nghiệp và dịch vụ như những thành tố của một hệ sinh thái chung.

Quảng Trị đang tận dụng lợi thế mà ít địa phương có cùng lúc

Một trong những cơ sở để Quảng Trị theo đuổi mô hình này là vị trí nằm trên Hành lang kinh tế Đông - Tây, đồng thời có hệ thống cảng biển và các tuyến giao thông kết nối với khu vực phía Tây.

Quy hoạch tỉnh cũng đã xác định nhiều không gian phát triển công nghiệp, kho bãi, khu phi thuế quan và logistics gắn với các khu kinh tế, cửa khẩu và những đầu mối giao thông trên địa bàn. Vì vậy, FTZ được đề xuất không phải là một cấu trúc hoàn toàn tách biệt với quy hoạch hiện hữu.

Ngược lại, nó có thể được xem như một lớp kết nối mới, nhằm gom các lợi thế vốn đang nằm ở nhiều khu vực khác nhau thành một chuỗi giá trị thống nhất. Cảng biển có hàng hóa nhưng cần hậu phương logistics.

Cửa khẩu có lợi thế giao thương nhưng cần nguồn hàng và dịch vụ đi kèm. Khu công nghiệp cần logistics để đưa nguyên liệu vào và sản phẩm ra. Doanh nghiệp logistics cần cảng, đường bộ, cửa khẩu và thị trường. FTZ, nếu vận hành đúng, có thể trở thành “mắt xích” nối các lợi thế đó lại.

Đây cũng là lý do Quảng Trị không chỉ nhìn FTZ như một chính sách thương mại, mà gắn nó với cả bài toán công nghiệp và hạ tầng.

Nếu chỉ phát triển kho bãi và trung chuyển, Quảng Trị vẫn có thể khai thác lợi thế địa lý, nhưng giá trị giữ lại trong nền kinh tế sẽ có giới hạn. Bước đi lớn hơn là đưa sản xuất vào bên trong chuỗi logistics.

Khi hàng hóa có thể được lưu kho, phân loại, kiểm định, đóng gói hoặc chế biến trước khi tái xuất, ranh giới giữa “logistics” và “công nghiệp” bắt đầu được xóa nhòa.

Một trung tâm logistics khi đó không chỉ phục vụ nhà máy; nó trở thành một phần của quy trình sản xuất. Ngược lại, nhà máy cũng không chỉ phụ thuộc vào thị trường nội địa mà có thể tận dụng hệ thống logistics và thương mại để tiếp cận các thị trường bên ngoài.

Đây là mô hình mà các FTZ thế hệ mới trên thế giới hướng tới: gắn thương mại với sản xuất, logistics với công nghiệp và hạ tầng với chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh Việt Nam đang mở rộng các mô hình FTZ, hướng đi này cũng đang được thể hiện ở những mô hình khác. Khu thương mại tự do Đà Nẵng được thành lập năm 2025 với các vị trí không liền kề, phát triển các chức năng sản xuất, logistics, thương mại - dịch vụ, công nghệ số, công nghệ thông tin và đổi mới sáng tạo.

Quảng Trị vì thế không phải đang bước vào một “cuộc chơi” chưa có tiền lệ tại Việt Nam. Điểm đáng chú ý là tỉnh đang tìm cách thiết kế một phiên bản phù hợp với cấu trúc địa kinh tế của riêng mình.

Năng lượng tái tạo: Quân bài có thể làm thay đổi cuộc chơi

Nếu logistics là một trong những trụ cột của FTZ Quảng Trị, năng lượng tái tạo có thể trở thành yếu tố tạo khác biệt trong khả năng thu hút công nghiệp.

Tại cuộc họp, lãnh đạo tỉnh lưu ý lợi thế lớn của Quảng Trị về năng lượng tái tạo và yêu cầu nghiên cứu khả năng khai thác nguồn điện từ điện gió để thu hút các doanh nghiệp sử dụng năng lượng, đồng thời phát triển các ngành như cơ khí, sửa chữa và bảo dưỡng. Đây là một hướng tiếp cận đáng chú ý.

Một FTZ có cảng biển và logistics có thể thu hút doanh nghiệp thương mại. Nhưng một FTZ có thêm nguồn năng lượng phù hợp với các ngành công nghiệp sử dụng điện lớn sẽ có cơ hội mở rộng sang sản xuất. Khi đó, chuỗi giá trị có thể hình thành theo hướng:

Năng lượng > sản xuất > logistics > thương mại > xuất khẩu.

Nếu kết nối được các mắt xích này, Quảng Trị không chỉ thu hút những doanh nghiệp đến thuê kho hoặc sử dụng dịch vụ logistics, mà còn có thể hướng tới nhóm doanh nghiệp đặt cơ sở sản xuất, cơ khí, bảo dưỡng và các ngành công nghiệp phụ trợ.

Tuy nhiên, để biến lợi thế năng lượng thành lợi thế đầu tư, vẫn cần giải quyết đồng thời mặt bằng, hạ tầng, thủ tục và các điều kiện cung cấp điện.

35 cơ chế chính sách sẽ quyết định sức hút của FTZ

Một khu thương mại tự do có thể có vị trí đẹp, cảng tốt và đường giao thông thuận lợi nhưng vẫn khó cạnh tranh nếu doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí và thủ tục cao. Vì vậy, cùng với vốn đầu tư, Quảng Trị đang đề xuất 35 cơ chế, chính sách thuộc 12 nhóm.

Định hướng chung là tạo lợi thế cạnh tranh về hạ tầng, logistics, thương mại và hàng hóa; đồng thời xác định rõ các ngành, lĩnh vực ưu tiên để xây dựng mức ưu đãi phù hợp. Trong số đó, việc nghiên cứu kéo dài thời gian lưu kho, lưu bãi được xem là một trong những giải pháp có thể tạo lợi thế cho doanh nghiệp.

Nhưng chính sách ưu đãi chỉ thực sự có ý nghĩa nếu giải quyết được những chi phí mà doanh nghiệp quan tâm nhất: thời gian, thủ tục, logistics, mặt bằng, năng lượng và khả năng kết nối thị trường.

Do đó, 35 cơ chế không nên được nhìn như một danh sách ưu đãi. Đây thực chất là bộ công cụ để quyết định FTZ Quảng Trị có cạnh tranh được với các trung tâm logistics và thương mại khác hay không.

Thử thách lớn nhất: 114.130 tỷ đồng có tạo ra giá trị tương xứng?

Quy mô vốn lớn cũng đồng nghĩa với yêu cầu lớn về hiệu quả.

Tại cuộc họp, các thành viên Ban Chỉ đạo yêu cầu Đề án tiếp tục đánh giá hiệu quả trên cả phương diện kinh tế - xã hội và tác động tới ngân sách Nhà nước; đồng thời rà soát sự phù hợp với Quy hoạch tỉnh và các quy hoạch liên quan, bảo đảm lộ trình đầu tư khả thi, phù hợp với nguồn lực. Đây cũng được xem là phép thử quan trọng.

Một FTZ thành công không thể được đo bằng số tiền đầu tư hay diện tích đất.

Cần trả lời những câu hỏi cụ thể hơn: Bao nhiêu doanh nghiệp sẽ vào khu; dòng hàng hóa tăng thêm bao nhiêu; bao nhiêu việc làm được tạo ra; giá trị gia tăng giữ lại tại địa phương là bao nhiêu; nguồn thu ngân sách tăng thế nào; và quan trọng nhất, hệ thống có đủ sức cạnh tranh để doanh nghiệp lựa chọn Quảng Trị thay vì một địa điểm khác hay không. Đặc biệt, mô hình đa điểm khiến yêu cầu về kết nối càng cao.

Nếu 5 khu vực hoạt động như 5 “ốc đảo”, lợi thế của FTZ sẽ bị chia nhỏ. Nhưng nếu 5 điểm được kết nối bằng hạ tầng giao thông, dữ liệu, logistics và cơ chế quản lý thống nhất, Quảng Trị có thể tạo ra một không gian kinh tế lớn hơn nhiều so với một khu thương mại tự do tập trung.

Hiện nay, Đề án Khu thương mại tự do Quảng Trị hiện vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và chờ cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt. Sau cuộc họp, đơn vị tư vấn và cơ quan thường trực sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến, làm rõ mô hình, cơ chế, nguồn lực, lộ trình và trách nhiệm tổ chức thực hiện. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, điều đáng chú ý nhất của đề án không nằm ở con số 114.130 tỷ đồng.

Nó nằm ở cách Quảng Trị đang thử trả lời một bài toán lớn hơn: Làm thế nào để một địa phương nằm trên hành lang Đông - Tây không chỉ là nơi hàng hóa đi qua, mà trở thành nơi hàng hóa được lưu giữ, xử lý, chế biến, sản xuất và tạo thêm giá trị trước khi đi tiếp ra thị trường. Mô hình đa điểm chính là chìa khóa cho cách tiếp cận đó.

Cảng biển không đứng riêng. Cửa khẩu không đứng riêng. Logistics không đứng riêng và năng lượng cũng vậy. Tất cả được đặt trong cùng một mạng lưới. Nếu như kết nối được các mắt xích này, Khu thương mại tự do Quảng Trị có thể trở thành một bước chuyển từ lợi thế địa lý sang lợi thế chuỗi cung ứng.