Liệt sĩ, nhà thơ có tác phẩm hàng triệu người Việt đều thuộc lòng, hy sinh khi mới 26 tuổi ở Campuchia, 55 năm chưa tìm được hài cốt

Với hàng triệu người Việt Nam, những câu thơ: “Hôm qua em tới trường/ Mẹ dắt tay từng bước/ Hôm nay mẹ lên nương/ Một mình em tới lớp…” đã trở nên vô cùng quen thuộc.

Những vần thơ mộc mạc, trong trẻo ấy gợi lên hình ảnh tuổi thơ bình dị của trẻ em vùng cao đến trường. Ít ai biết, tác giả của bài thơ thân thương này lại là một người chiến sĩ đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường khi tuổi đời còn rất trẻ - liệt sĩ Hoàng Minh Chính.

Nhà thơ Hoàng Minh Chính sinh năm 1944, tại thôn Đô Hoàng, xã Yên Thành, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định trước đây (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), trong một gia đình có truyền thống dạy học, văn chương. Gia đình ông có 6 anh em, ông là thứ hai. Tuy nhiên, vùng đất trung du Phú Thọ mới là nơi gắn bó sâu đậm với tuổi thơ, đồng thời nuôi dưỡng những cảm xúc đầu tiên trong tâm hồn thơ ca của ông.

Năm 1948, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra khốc liệt, mẹ ông là bà Lê Thị Oanh một mình gánh hai con nhỏ ngược sông Lô lên Chiến khu Việt Bắc tìm chồng. Những năm tháng tuổi thơ giữa vùng trung du còn nhiều gian khó đã để lại trong cậu bé Minh Chính những ký ức sâu sắc về thiên nhiên và tình người.

Khi gia đình đến sinh sống tại vùng trung du Vĩnh Phú trước đây, cậu bé Minh Chính bắt đầu vào lớp 1. Trong những năm đầu đi học, mẹ và chị thường thay nhau đưa cậu đến trường. Vào những ngày mẹ và chị bận làm nương rẫy, cậu bé phải một mình đi bộ qua những đồi chè, rừng cọ để tới lớp.

Những ký ức tuổi thơ bình dị, trong trẻo giữa núi đồi trung du sau này trở thành nguồn cảm hứng để Hoàng Minh Chính sáng tác bài thơ “Đi học” khi mới hơn 10 tuổi. Trong một lần trở lại Trạm Thản, thuộc huyện Phù Ninh, tỉnh Vĩnh Phú trước đây, những hình ảnh thân thuộc của tuổi thơ đã gợi lại trong ông những vần thơ giản dị mà giàu cảm xúc:

“Hôm qua em tới trường/ Mẹ dắt tay từng bước.../ Đường xa em đi về/ Có chim reo trong lá/ Có nước chảy dưới khe/ Thì thào như tiếng mẹ”.

Từ những trải nghiệm rất đỗi bình dị của một cậu bé lớn lên giữa đồi chè, rừng cọ và những con đường tới lớp, bài thơ đã trở thành một trong những tác phẩm quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam.

Từ năm 1961-1963, ông học cấp 3 tại Trường Hùng Vương (Phú Thọ) và ngày càng bộc lộ năng khiếu thơ ca. Chàng học sinh trẻ tích cực tham gia các buổi sinh hoạt, hội thơ.

Thế nhưng, khi đang chuẩn bị bước tiếp trên con đường học tập và nuôi dưỡng những hoài bão văn chương, Hoàng Minh Chính đã lựa chọn một hướng đi khác. Cuối năm 1963, trong bối cảnh đất nước bước vào những năm tháng chiến tranh khốc liệt, chàng thanh niên viết đơn tình nguyện nhập ngũ, gác lại những ước mơ tuổi trẻ để vào chiến trường.

Khoác lên mình màu áo lính, Hoàng Minh Chính được biên chế vào Sư đoàn 312. Những năm sau đó, ông lần lượt có mặt tại nhiều chiến trường ác liệt, từ Bắc Quảng Trị, Đường 9 - Nam Lào đến miền Đông Nam Bộ và chiến trường Campuchia. Trải qua nhiều đơn vị và nhiều trận đánh, ông dần trưởng thành trong môi trường chiến đấu đầy gian khổ.

Ông nhiều lần thể hiện sự dũng cảm, mưu trí, hai lần được tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt xe cơ giới và một lần được trao danh hiệu Dũng sĩ diệt tàu chiến.

Cuối năm 1968, sau khi bị thương, Hoàng Minh Chính có dịp trở ra miền Bắc. Đây cũng là khoảng thời gian hiếm hoi ông được gặp lại gia đình, người thân và bạn bè sau nhiều năm xa cách.

Đến tháng 10/1968, Hoàng Minh Chính được điều động giữ chức Đại đội trưởng Đại đội 7, Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 138. Sau đó, ông tiếp tục đảm nhiệm cương vị Đại đội trưởng Đại đội 13, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 3, Sư đoàn 5.

Mùa Xuân năm 1971, chiến trường Đông Bắc Campuchia diễn ra những trận chiến đặc biệt khốc liệt. Đơn vị của ông được giao nhiệm vụ bao vây, cô lập lực lượng đối phương tại thị trấn Snuol, tỉnh Kratie.

Đêm 7/3/1971, với cương vị Đại đội trưởng, đồng chí Hoàng Minh Chính trực tiếp dẫn đầu tổ trinh sát gồm 11 cán bộ, chiến sĩ tiến vào khu vực nắm tình hình đối phương. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, trên đường rút về, khi tổ công tác vừa tới khu vực bìa rừng cao su thì bất ngờ bị hỏa lực đối phương tập kích.

Hai chiến sĩ hy sinh tại chỗ còn ông bị thương rất nặng. Dù được đồng đội khẩn trương đưa về cấp cứu tại trạm quân y của tiểu đoàn nhưng vết thương quá nặng khiến ông không qua khỏi.

Người chiến sĩ, nhà thơ Hoàng Minh Chính đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường khi tuổi đời còn rất trẻ. Ước mơ trở thành một thầy giáo dạy Văn, được trở về với mái trường và cống hiến cho sự nghiệp trồng người sau ngày đất nước hòa bình cũng vì thế dang dở.

Người sĩ quan tài hoa ấy nằm lại trên đất Campuchia, giữa chiến trường mà ông và đồng đội từng chiến đấu trong những năm tháng làm nhiệm vụ quốc tế. Nhiều năm đã trôi qua, hành trình tìm kiếm nơi ông hy sinh và đưa hài cốt người chiến sĩ - nhà thơ trở về quê hương vẫn còn là nỗi trăn trở của gia đình, đồng đội và những người yêu mến ông.

Sau này, bài thơ Đi học của nhà thơ Hoàng Minh Chính được tuyển chọn vào chương trình Tiếng Việt lớp 2 và trở thành tác phẩm quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam.

Không chỉ dừng lại ở những trang sách, bài thơ còn trở thành nguồn cảm hứng cho nhạc sĩ Bùi Đình Thảo (1931-1997) sáng tác ca khúc cùng tên vào trước mùa tựu trường năm 1971.

Thời điểm ấy, từng có nhạc sĩ khác thử phổ nhạc bài thơ của Hoàng Minh Chính nhưng chưa tạo được dấu ấn. Với nhạc sĩ Bùi Đình Thảo, ông lựa chọn áp dụng âm hưởng dân ca miền núi, đặc biệt là làn điệu hát then, để xây dựng giai điệu cho ca khúc. Nhạc sĩ cũng chủ động đảo thứ tự một khổ thơ và đưa phần mở đầu vào tác phẩm theo cách riêng của mình.

Nhờ giai điệu trong trẻo, gần gũi cùng những ca từ giàu hình ảnh về con đường đến trường giữa núi rừng, Đi học nhanh chóng đi vào lòng công chúng và trở thành một ca khúc gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Vẫn còn "đi học" dưới bóng cọ xanh - An ninh Thủ đô

Bài thơ ĐI HỌC được viết khi tác giả mới 15 tuổi - Văn chương Thành phố Hồ Chí Minh

Mùa khai trường nhớ về nhà thơ, liệt sĩ Hoàng Minh Chính - tác giả bài thơ “Đi học” - Báo Quân đội nhân dân.