Phát hiện ngôi mộ gạch gần 1.800 năm tuổi trong khuôn viên trường học: Chủ nhân có thể là quan lại, quý tộc

Ẩn sâu dưới lòng đất ở Ninh Bình, ngôi mộ gạch tại xã Gia Thủy cũ chỉ được phát hiện khi công nhân đào đất xây dựng thêm phòng học. Cuộc khai quật sau đó đã hé lộ một công trình mai táng cổ với nhiều đặc điểm kiến trúc đáng chú ý, cung cấp thêm tư liệu về đời sống và tập tục của cư dân trong những thế kỷ đầu Công nguyên.

Di tích lộ diện vào tháng 12/2019, trong khuôn viên Trường Tiểu học Gia Thủy, huyện Nho Quan cũ (nay là Trường Tiểu học Gia Tường, xã Gia Tường, tỉnh Ninh Bình). Khi máy xúc đang thi công, một kiến trúc bằng gạch bất ngờ xuất hiện dưới lòng đất.

Sau khi nhận được thông tin, chính quyền địa phương phối hợp với các cơ quan chuyên môn kiểm tra hiện trường, bước đầu xác định đây là mộ gạch cổ.

Đến tháng 2/2020, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Bình phối hợp với Viện Khảo cổ học tổ chức khai quật khẩn cấp nhằm làm rõ cấu trúc, đặc điểm kiến trúc và những di vật còn sót lại bên trong mộ.

Kết quả khảo sát cho thấy ngôi mộ nằm trên một gò đất cổ, cách sông Bôi khoảng 550m về phía đông. Vị trí này cùng những đặc điểm kiến trúc của di tích cung cấp thêm căn cứ để các nhà nghiên cứu tìm hiểu không gian cư trú và tập tục mai táng của cư dân cổ tại khu vực.

Ngôi mộ có mặt bằng hình chữ nhật, được xây bằng gạch và thiết kế theo trục Bắc - Nam, với cửa mộ quay về phía Bắc. Điểm nổi bật là phần mái vòm, một đặc trưng thường gặp trong kiến trúc mộ gạch thời Hán.

Không gian bên trong được chia thành 3 phần gồm tiền thất, trung thất và hậu thất. Cách phân chia này cho thấy người xưa đã có sự sắp đặt tương đối rõ ràng giữa các khu vực trong mộ, phục vụ những mục đích khác nhau của nghi thức mai táng.

Theo kết quả khai quật, tiền thất là nơi đặt đồ tùy táng, trong khi hậu thất được xác định là khu vực đặt thi hài. Sự phân chia thành nhiều khoang cũng là đặc điểm đáng chú ý khi nghiên cứu loại hình mộ gạch cổ ở miền Bắc Việt Nam.

Trước cửa mộ, các nhà khảo cổ còn ghi nhận dấu tích mộ đạo - lối dẫn xuống huyệt mộ. Công trình này có dạng hình thang cân, với mặt trên rộng 1,68m, mặt dưới rộng 1,44m và chiều cao khoảng 0,7m. Phần mộ đạo đã được lấp bằng lớp đất phù sa pha cát mịn, màu xám.

Vật liệu xây dựng chủ yếu gồm gạch hình chữ nhật và gạch múi bưởi, có màu đỏ sẫm xen những vân vàng nhạt. Trong đó, gạch hình chữ nhật được dùng để lát nền và xây tường, còn gạch múi bưởi đảm nhiệm việc tạo vòm mái.

Nền mộ được lát bằng những viên gạch bìa hình chữ nhật, có độ dốc nhẹ từ trong ra ngoài. Đáng chú ý, nền hậu thất cao hơn nền tiền thất một bậc, tương đương độ dày của một viên gạch. Những chi tiết này giúp các nhà nghiên cứu hình dung cụ thể hơn kỹ thuật xây dựng cũng như cách tổ chức không gian của công trình mai táng cổ.

Tuy nhiên, quá trình khai quật cũng cho thấy ngôi mộ từng nhiều lần bị xâm phạm, có thể do nạn đào trộm và tác động từ các hoạt động xây dựng hiện đại. Vì vậy, phần lớn đồ tùy táng không còn nguyên vẹn, gây khó khăn cho việc phục dựng đầy đủ diện mạo ban đầu của di tích.

Dù hiện vật bị thất lạc đáng kể, cuộc khai quật vẫn thu thập được một số đồ tùy táng có giá trị nghiên cứu: 1 chiếc gương đồng, 1 chậu đồng đã mủn nát, 1 hạt cườm bằng vàng, 3 hạt cườm bằng đá ngọc cùng nhiều mảnh đồ gốm men và đồ sành vỡ.

Trong số các hiện vật, chiếc gương đồng cùng những hạt cườm bằng vàng và đá ngọc là những dấu tích đáng chú ý, giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu thêm về đồ dùng, giá trị vật chất và tập tục mai táng của người xưa.

Từ đặc điểm kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và nhóm hiện vật thu được, các nhà khảo cổ bước đầu xác định ngôi mộ có niên đại vào thế kỷ III sau Công nguyên. Đây là giai đoạn vùng đất Việt Nam nằm dưới sự cai trị của các chính quyền phương Bắc, đồng thời diễn ra quá trình tiếp xúc, giao lưu và biến đổi văn hóa giữa nhiều cộng đồng cư dân.

Dựa trên quy mô gò mộ, kích thước công trình và những đồ tùy táng còn lại, các nhà nghiên cứu nhận định chủ nhân ngôi mộ có thể thuộc tầng lớp có địa vị xã hội tương đối cao. Người này có khả năng là quan lại, quý tộc người Hán hoặc một thành viên trong tầng lớp quan lại, quý tộc bản địa chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Hán.

Dẫu vậy, do không còn hài cốt và nhiều hiện vật đã bị thất lạc, danh tính, nguồn gốc cũng như vị thế cụ thể của người được mai táng vẫn chưa thể xác định chắc chắn. Những nhận định về thân phận chủ nhân hiện chủ yếu dựa trên đặc điểm kiến trúc và các dấu tích khảo cổ còn lại.

Giá trị của ngôi mộ vì thế không chỉ nằm ở những hiện vật được tìm thấy, mà còn ở khả năng cung cấp dữ liệu để nghiên cứu sự giao thoa văn hóa, phân tầng xã hội và tập tục mai táng trong những thế kỷ đầu Công nguyên.

Đáng chú ý, năm 2020, các nhà khảo cổ cũng khai quật thêm một ngôi mộ gạch tại khu vực xã Gia Thủy cũ, cách ngôi mộ thứ nhất khoảng 30m. Di tích này được người dân phát hiện từ năm 2002 trong quá trình xây dựng nhà ở và công trình dân dụng.

Ngôi mộ thứ hai cũng có mặt bằng hình chữ nhật và phần mái vòm, cho thấy những điểm tương đồng về hình thức kiến trúc giữa 2 di tích. Việc phát hiện các công trình mai táng cổ ở khoảng cách gần nhau gợi mở khả năng khu vực này từng là không gian mai táng của một cộng đồng cư dân trong quá khứ. Tuy nhiên, để xác định chính xác mối liên hệ giữa 2 ngôi mộ, cần có thêm kết quả nghiên cứu chuyên sâu.

Những phát hiện tại xã Gia Thủy cũ góp phần làm sáng tỏ diện mạo lịch sử vùng đất Ninh Bình trong 10 thế kỷ đầu Công nguyên, thời kỳ còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu thông qua tư liệu khảo cổ. Các dấu tích về kiến trúc, vật liệu xây dựng và đồ tùy táng không chỉ phản ánh kỹ thuật xây mộ mà còn mở ra hướng tìm hiểu về đời sống vật chất, quan niệm về cái chết và quan hệ văn hóa của cư dân đương thời.

Hiện nay, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình (cơ sở 1) đang lưu giữ và trưng bày các hiện vật liên quan đến mộ gạch Gia Thủy để phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và tham quan. Từ một phát hiện tình cờ trong quá trình xây dựng trường học, di tích đã trở thành nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với việc tìm hiểu lịch sử cổ đại của vùng đất Ninh Bình.