Một trang trại 14 ha chỉ vay được 2 tỷ đồng: Chuyên gia lý giải vì sao doanh nghiệp nông nghiệp khó lớn?

Mặc dù được xem là "trụ đỡ" của nền kinh tế và liên tục ghi nhận tăng trưởng xuất khẩu, lực lượng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp tại Việt Nam vẫn còn rất khiêm tốn cả về số lượng lẫn quy mô.

Thông tin được các chuyên gia đưa ra tại Diễn đàn Nông nghiệp 2026 với chủ đề "Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam" do VCCI và Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức ngày 16/7 tại TP. HCM.

Theo ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng thư ký, Giám đốc VCCI khu vực TP. HCM, hiện cả nước có hơn 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp. Con số này chỉ chiếm khoảng 1-2% trong gần một triệu doanh nghiệp đang hoạt động, thấp hơn nhiều so với vai trò của ngành nông nghiệp đối với nền kinh tế.

Không chỉ ít về số lượng, mức độ ứng dụng công nghệ cao trong lĩnh vực này cũng còn hạn chế. Cả nước hiện có chưa tới 300 doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao và chưa đầy 50 doanh nghiệp được công nhận là doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao.

Tại Đồng Nai, dù có hơn 300 doanh nghiệp áp dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp nhưng đến nay vẫn chưa có doanh nghiệp nào được Nhà nước công nhận theo tiêu chí hiện hành.

Ở góc độ quy mô doanh nghiệp, TS Phạm Viết Thuận, Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP. HCM, cho rằng phần lớn hoạt động thu mua và xuất khẩu nông sản hiện vẫn do các doanh nghiệp nước ngoài dẫn dắt. Việt Nam cần hình thành thêm những tập đoàn nông nghiệp nội địa đủ lớn để làm đầu tàu cho chuỗi giá trị.

Theo các chuyên gia, nguyên nhân khiến doanh nghiệp chưa mặn mà với nông nghiệp xuất phát từ hàng loạt điểm nghẽn kéo dài nhiều năm.

Ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, cho biết nhiều doanh nghiệp có tiềm lực tài chính vẫn không thể triển khai dự án vì thiếu quỹ đất.

"Có doanh nghiệp đủ khả năng đầu tư hàng nghìn ha chuối xuất khẩu nhưng không tìm được đất để triển khai", ông dẫn chứng.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty Đầu tư thủy sản Nam Miền Trung, cho rằng tích tụ ruộng đất vẫn là bài toán nan giải.

Theo ông, tại một số quốc gia như Lào, doanh nghiệp có thể thuê hàng chục nghìn ha đất để phát triển vùng nguyên liệu, trong khi ở Việt Nam việc tìm được khoảng 1.000 ha đất sản xuất tập trung cũng rất khó khăn.

TS Phạm Viết Thuận đánh giá Luật Đất đai đã có những quy định mở hơn về tích tụ đất đai nhưng quá trình triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều rào cản, đặc biệt với các dự án nông nghiệp trên đất lúa khi doanh nghiệp phải thực hiện nhiều thủ tục tại cấp cơ sở.

Để tháo gỡ khó khăn này, ông Ngô Xuân Chinh đề xuất nghiên cứu mô hình ngân hàng đất đai, trong đó Nhà nước đứng ra thuê, tích tụ đất rồi cho doanh nghiệp thuê lại để phát triển sản xuất quy mô lớn.

Bên cạnh đất đai, vốn cũng là trở ngại lớn đối với doanh nghiệp nông nghiệp.

Theo các chuyên gia, tín dụng dành cho nông nghiệp hiện chỉ chiếm khoảng 11% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, thấp hơn đáng kể so với nhiều lĩnh vực khác.

TS Phạm Viết Thuận cho rằng cách định giá tài sản bảo đảm của các ngân hàng hiện chưa phản ánh đúng giá trị đầu tư trong nông nghiệp.

Ông dẫn chứng, một trang trại chăn nuôi hiện đại rộng 14 ha tại TP. HCM nhưng chỉ được định giá để vay khoảng 2 tỷ đồng do đất nông nghiệp có giá thấp, còn hệ thống chuồng trại và hạ tầng sản xuất lại bị xem là tài sản khấu hao.

Theo ông, cần có cơ chế bảo lãnh tín dụng để các ngân hàng mạnh dạn chuyển từ hình thức cho vay dựa trên tài sản thế chấp sang cho vay theo dòng tiền và chuỗi giá trị.

Ngoài đất và vốn, doanh nghiệp còn phải đối mặt với chi phí logistics cao do hạ tầng tại các vùng sản xuất còn yếu, trong khi nguồn nhân lực chất lượng cho nông nghiệp ngày càng khan hiếm.

TS Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP. HCM, cho biết lực lượng lao động trực tiếp trong nông nghiệp đang già hóa nhanh khi người trẻ dịch chuyển sang khu vực công nghiệp và dịch vụ.

Ông đề xuất mở rộng cơ chế đặt hàng đào tạo giữa địa phương, doanh nghiệp và các trường đại học; đồng thời xây dựng chính sách thu hút chuyên gia, nhà khoa học và kiều bào tham gia phát triển nguồn nhân lực cho ngành nông nghiệp.

Theo ông Trần Ngọc Liêm, để thu hút thêm doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp cần có các gói tín dụng ưu đãi phát triển vùng nguyên liệu, đồng thời thúc đẩy mô hình hợp tác công tư nhằm tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Nai cũng cho biết Nghị định 57 về khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp đã được ban hành nhưng việc triển khai trên thực tế còn hạn chế. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang rà soát để sửa đổi, hoàn thiện chính sách nhằm tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong thời gian tới.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đã vượt 70 tỷ USD. Nửa đầu năm 2026, xuất khẩu nhóm hàng này tiếp tục đạt gần 36 tỷ USD và Chính phủ đặt mục tiêu cán mốc 100 tỷ USD vào năm 2027.

Tuy nhiên, theo TS Phạm Viết Thuận, tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong GDP đang có xu hướng giảm. Để tạo động lực tăng trưởng mới, ngành nông nghiệp cần chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai, vốn và thể chế để thu hút thêm doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị.