Nghịch lý: Điện gió, điện mặt trời càng phát triển, giá điện càng dễ tăng?

Điện sạch nhưng không truyền tải được

Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc chuyển dịch năng lượng với mục tiêu mở rộng mạnh mẽ điện gió, điện mặt trời nhằm giảm phát thải và bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn.

TS. Nguyễn Xuân Quang, Viện Công nghệ Năng lượng (Đại học Bách khoa Hà Nội), cho rằng thách thức của Việt Nam hiện nay không còn nằm ở việc tìm kiếm nhà đầu tư hay lựa chọn công nghệ, mà là làm thế nào để vận hành một hệ thống điện có tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng cao một cách an toàn, ổn định và hiệu quả về kinh tế.

Theo TS. Quang, hạ tầng lưới điện đang là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của quá trình chuyển dịch năng lượng.

Đến cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện của Việt Nam đạt khoảng 87.600 - 95.000 MW, trong đó năng lượng tái tạo (không bao gồm thủy điện lớn) chiếm khoảng 27 - 28%, tương đương hơn 24.000 MW. Tuy nhiên, hệ thống lưới điện vốn được thiết kế cho các nguồn điện tập trung truyền thống lại chưa sẵn sàng tiếp nhận lượng lớn nguồn điện tái tạo phân tán và biến động theo thời tiết.

Hệ quả là nhiều địa phương có tiềm năng lớn như Ninh Thuận, Bình Thuận thường xuyên phải cắt giảm công suất điện gió, điện mặt trời từ 20 - 30%, thậm chí có thời điểm lên tới 50 - 60%.

"Việt Nam đang đối mặt với nghịch lý có nguồn điện sạch nhưng không thể truyền tải hết lên hệ thống", TS. Quang nhận định.

Trong khi đó, Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu đầu tư hơn 18 tỷ USD cho hạ tầng truyền tải, song tiến độ triển khai vẫn còn chậm do vướng mắc về vốn và giải phóng mặt bằng.

Năng lượng tái tạo càng nhiều, hệ thống càng phải chi nhiều tiền hơn

Theo chuyên gia, khó khăn kỹ thuật lớn nhất của chuyển dịch năng lượng nằm ở tính gián đoạn của điện gió và điện mặt trời. Khác với nhiệt điện than hoặc tua-bin khí có thể điều chỉnh công suất theo yêu cầu điều độ, các nguồn năng lượng tái tạo phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên. Khi mặt trời lặn, sản lượng điện mặt trời gần như bằng không; khi không có gió, điện gió cũng ngừng phát điện.

"Năng lượng tái tạo không chỉ tạo ra điện mà còn tạo ra sự biến động cho hệ thống điện", TS. Quang nhấn mạnh.

Để bảo đảm cân bằng cung - cầu trong thời gian thực, các nhà máy nhiệt điện than, nhiệt điện khí phải hoạt động linh hoạt hơn, liên tục tăng giảm công suất, duy trì dự phòng lớn hơn và sẵn sàng vận hành trong những thời điểm điện tái tạo suy giảm.

Điều này khiến chi phí vận hành hệ thống gia tăng đáng kể. Các tổ máy nhiệt điện bị giảm tuổi thọ, hiệu suất suy giảm, đồng thời phải sử dụng nhiều hơn các loại nhiên liệu có giá thành cao như LNG hoặc dầu diesel.

"Đó chính là lý do khiến giá điện chịu áp lực tăng lên", TS. Quang phân tích.

Theo ông, đây là bài toán kép mà Việt Nam phải đối mặt: vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa phải cân nhắc tác động xã hội của việc điều chỉnh giá điện.

Không chỉ đối mặt với bài toán kỹ thuật, ngành điện còn đứng trước áp lực huy động nguồn vốn khổng lồ. Theo Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh, tổng nhu cầu vốn đầu tư cho nguồn điện và lưới điện giai đoạn 2026 - 2030 lên tới 136 - 150 tỷ USD, tương đương 27 - 30 tỷ USD mỗi năm.

Nguồn vốn này không chỉ dành cho điện gió và điện mặt trời mà còn phải đầu tư đồng thời vào hệ thống truyền tải 500 kV, 220 kV, các trung tâm LNG, pin lưu trữ năng lượng, thủy điện tích năng, lưới điện thông minh và hạ tầng phục vụ điện gió ngoài khơi.

Tuy nhiên, tiến độ giải ngân các nguồn vốn quốc tế cho chuyển dịch năng lượng vẫn còn chậm. Trong khi đó, lãi suất vay, rủi ro tỷ giá và tình trạng cắt giảm công suất điện tái tạo khiến nhiều dự án gặp khó khăn trong huy động vốn.

Xe điện sẽ tạo áp lực mới lên hệ thống điện

Một xu hướng khác được TS. Quang đặc biệt lưu ý là quá trình điện hóa giao thông. Hiện giao thông vận tải tiêu thụ khoảng 20 - 25% tổng năng lượng cuối cùng của nền kinh tế. Việc thay thế phương tiện chạy xăng dầu bằng xe điện là xu hướng tất yếu nhằm giảm phát thải khí nhà kính.

Tuy nhiên, nếu hàng triệu phương tiện điện cùng sạc vào buổi tối - thời điểm phụ tải điện đang ở mức cao nhất trong ngày - hệ thống điện có thể phải đối mặt với một dạng phụ tải mới có quy mô rất lớn.

Theo chuyên gia, tương lai của chuyển dịch năng lượng không chỉ là câu chuyện xây thêm nhà máy điện mà còn là quản lý phụ tải thông minh, phát triển lưu trữ năng lượng và áp dụng cơ chế giá điện linh hoạt theo thời gian sử dụng.

"Tiết kiệm năng lượng vẫn là nguồn năng lượng rẻ nhất và sạch nhất", TS. Quang nhấn mạnh, đồng thời cho rằng Việt Nam cần thúc đẩy mạnh mẽ các ngành công nghệ cao, giảm dần các ngành thâm dụng năng lượng để giảm áp lực lên hệ thống điện và hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.