Nguồn điện bùng nổ, lưới truyền tải ‘nghẽn’: EVN kiến nghị hút vốn xã hội hóa

Mở cửa thị trường phát điện từ năm 2012 đã tạo nên một bước ngoặt lớn, thu hút hàng loạt nhà đầu tư trong và ngoài nước đổ vốn vào các dự án nguồn điện. Thế nhưng, trong khi khâu phát điện "bùng nổ", hạ tầng truyền tải lại đang rơi vào tình thế khát vốn, trở thành mắt xích nghẽn nghiêm trọng cho an toàn hệ thống.

Tại Tọa đàm "An ninh năng lượng - trụ cột của an ninh quốc gia trong bối cảnh rủi ro an ninh phi truyền thống", ngày 22/7, ông Trịnh Quang Huy, đại diện Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), đã đưa ra những phân tích thực tế về nút thắt này cùng bài toán an ninh cung ứng điện giai đoạn mới.

Mất cân bằng giữa "phát" và "tải"

Đặc thù kỹ thuật khắc nghiệt nhất của ngành điện là sản xuất, truyền tải và tiêu thụ phải diễn ra song song và đồng thời tại từng giây, từng phút. Công suất phát toàn hệ thống bắt buộc phải cân bằng 100% với phụ tải tiêu thụ thực tế.

Trong khi đó, tỷ trọng năng lượng tái tạo (điện mặt trời, điện gió) ngày càng chiếm cơ cấu cao. Nhược điểm chí mạng của các nguồn điện này là tính bấp bênh lớn - chỉ cần một đám mây đi qua, công suất điện mặt trời lập tức sụt giảm đột ngột, đòi hỏi hệ thống phải có nguồn dự phòng bù đắp tức thì.

Để giải bài toán này, EVN đã đưa vào vận hành hơn 500 MW pin lưu trữ năng lượng (BESS) trong mùa hè năm 2026 và dự kiến tiếp tục phủ sóng hệ thống pin này tại miền Bắc vào năm 2027. Đồng thời, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cũng đặt mục tiêu bổ sung gần 200.000 MW công suất nguồn điện giai đoạn 2026–2030 để phục vụ mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số.

Tuy nhiên, nguồn điện dẫu có dồi dào đến đâu cũng không thể phát huy hiệu quả nếu lưới điện truyền tải không "gánh" nổi.

Vì sao khối tư nhân vẫn "ngại" rót tiền vào lưới truyền tải?

Nhìn lại chặng đường từ khi vận hành thị trường phát điện cạnh tranh năm 2012, sự tham gia của các thành phần kinh tế ngoài EVN, PVN, TKV đã mang lại làn gió mới cho khâu phát điện. Dù vậy, khâu truyền tải điện lại rơi vào cảnh "khát" vốn xã hội hóa.

"Khâu truyền tải điện hiện vẫn là khâu khó thu hút nguồn vốn xã hội hóa nhất do tỷ suất lợi nhuận chưa thực sự hấp dẫn các nhà đầu tư tư nhân”, ông Trịnh Quang Huy chia sẻ.

Rào cản lớn nhất nằm ở khung giá dịch vụ truyền tải và cơ chế hoàn vốn. So với các dự án nguồn điện có hợp đồng mua bán điện (PPA) dài hạn và biên lợi nhuận rõ ràng, đầu tư hạ tầng lưới điện truyền tải đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi dài nhưng tỷ suất sinh lời lại bị khống chế ở mức thấp, chưa đủ sức hút đối với dòng vốn tư nhân.

Lời giải từ EVN

Để giải quyết tình trạng "nghẽn" hạ tầng truyền tải và giảm bớt áp lực đầu tư công lên ngân sách Nhà nước, đại diện EVN nhấn mạnh việc cấp thiết phải có các nghiên cứu, đề xuất chính sách mang tính căn cơ.

EVN kiến nghị Đảng, Chính phủ và các Bộ, ngành sớm ban hành các cơ chế, chính sách phù hợp và linh hoạt hơn, cụ thể:

Tối ưu hóa tỷ suất lợi nhuận: Điều chỉnh khung giá truyền tải điện hoặc có cơ chế ưu đãi đầu tư đủ sức hấp dẫn để các nhà đầu tư tư nhân thấy rõ hiệu quả kinh tế.

Minh bạch hóa cơ chế vận hành: Xây dựng quy chế phối hợp, khai thác và chia sẻ rủi ro rõ ràng giữa đơn vị quản lý vận hành hệ thống điện quốc gia và các nhà đầu tư tư nhân tham gia xây dựng hạ tầng truyền tải.

Trong bối cảnh hệ số đàn hồi điện của Việt Nam đã cải thiện tích cực (duy trì quanh mức 1,0 và xuống dưới 1,0 vào năm 2025), việc khơi thông dòng vốn cho lưới điện truyền tải chính là chìa khóa vàng để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, tạo tiền đề vững chắc cho mục tiêu phát triển kinh tế bền vững trong giai đoạn 2026–2030.