Nhìn từ vụ 'ông trùm máy hát' Việt KTV bị khởi tố, TS. LS Đặng Văn Cường đưa ra khuyến nghị về vấn đề bản quyền cho doanh nghiệp và người dân

Ngày 1/8, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP. Hà Nội đã khởi tố bị can đối với ông Vũ Phi Điệp (45 tuổi, trú tại phường Hoàng Mai, Hà Nội), Giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn Điện tử Việt KTV về tội Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.

Vụ việc đã thu hút sự quan tâm của dư luận, đặc biệt là những vấn đề pháp lý liên quan đến trách nhiệm của các cơ sở kinh doanh karaoke sử dụng thiết bị do doanh nghiệp này cung cấp cũng như việc tuân thủ các quy định về bản quyền trong hoạt động kinh doanh.

Tính chất nghiêm trọng trong hành vi của Vũ Phi Điệp và Việt KTV

Trao đổi với phóng viên về vụ việc, TS. LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) cho biết, quyền tác giả và quyền liên quan là một bộ phận quan trọng của quyền sở hữu trí tuệ.

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay đã có quy định tương đối đầy đủ để bảo vệ các quyền này thông qua Bộ luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ, Bộ luật Hình sự, các nghị định xử phạt vi phạm hành chính cùng nhiều điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

"Vì vậy, hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan là hành vi vi phạm pháp luật. Tùy thuộc vào tính chất, mức độ vi phạm, động cơ, mục đích, hậu quả thiệt hại và số lợi bất chính thu được, người vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự", TS. LS Đặng Văn Cường phân tích.

Theo luật sư, trong vụ án vừa được khởi tố, cơ quan điều tra xác định có dấu hiệu của tội Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Điều này cho thấy, bước đầu cơ quan tiến hành tố tụng đã có căn cứ xác định hành vi không còn dừng ở mức vi phạm hành chính mà có dấu hiệu nguy hiểm cho xã hội đến mức phải xử lý bằng chế tài hình sự.

Dẫn quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự, TS. LS Đặng Văn Cường cho biết, người nào không được phép của chủ thể quyền mà cố ý sao chép tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình hoặc phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình trên quy mô thương mại, nếu thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 100 triệu đồng trở lên hoặc hàng hóa vi phạm có giá trị từ 100 triệu đồng trở lên thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo quy định này, khung hình phạt cơ bản là phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 300 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm.

Trường hợp phạm tội có tổ chức; phạm tội từ 2 lần trở lên; thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng trở lên; gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên hoặc hàng hóa vi phạm có giá trị từ 500 triệu đồng trở lên thì có thể bị phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 20 triệu đồng đến 200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 năm đến 5 năm.

Đối với pháp nhân thương mại phạm tội, Bộ luật Hình sự cũng quy định chế tài nghiêm khắc, có thể bị phạt tiền đến 3 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.

Đánh giá về vụ án này, TS. LS Đặng Văn Cường cho biết cơ quan điều tra đã khởi tố bị can Vũ Phi Điệp theo khoản 2 Điều 225 Bộ luật Hình sự trên cơ sở xác định hành vi phạm tội có tính chất nghiêm trọng.

LS Cường đánh giá: “Điều đáng chú ý là hành vi vi phạm được thực hiện trong thời gian dài. Do nhận thức pháp luật chưa đầy đủ, muốn bán được hàng với lợi nhuận cao nên đối tượng đã cố ý thực hiện hành vi vi phạm.”

TS. LS Đặng Văn Cường cũng cho rằng, trên thực tế hành vi xâm phạm quyền tác giả tại Việt Nam thời gian qua diễn ra khá phổ biến nhưng không phải trường hợp nào cũng bị xử lý hình sự.

"Những trường hợp vi phạm chưa ở quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính chưa đến 50 triệu đồng thì hành vi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Trong trường hợp này, cơ quan chức năng vẫn có thể xử phạt vi phạm hành chính theo các quy định hiện hành về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan; đồng thời buộc chấm dứt hành vi vi phạm, buộc gỡ bỏ sản phẩm vi phạm, tiêu hủy tang vật, phương tiện vi phạm và bồi thường toàn bộ thiệt hại cho chủ thể quyền theo quy định của pháp luật dân sự", ông Cường nói.

Luật sư cho biết thêm, "Đối với những trường hợp xâm phạm quyền tác giả ở quy mô thương mại, thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả từ 100 triệu đồng trở lên thì người thực hiện hành vi sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự".

Theo TS. LS Đặng Văn Cường, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện đã thiết lập đầy đủ các cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ bằng các biện pháp dân sự, hành chính và hình sự, thể hiện sự tương thích với các cam kết quốc tế cũng như yêu cầu hội nhập.

Quán karaoke dùng thiết bị Việt KTV có phải chịu trách nhiệm?

Sau khi Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP. Hà Nội khởi tố bị can Vũ Phi Điệp, Giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn Điện tử Việt KTV về tội Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, nhiều cơ sở kinh doanh karaoke đang sử dụng thiết bị của doanh nghiệp này cũng băn khoăn về trách nhiệm pháp lý nếu hệ thống chứa các tác phẩm âm nhạc chưa được cấp phép.

Trao đổi với phóng viên, TS. LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội), cho rằng trách nhiệm pháp lý của các cơ sở kinh doanh karaoke không được xác định theo một khuôn mẫu chung mà phải căn cứ vào lỗi, mức độ nhận thức, vai trò và hành vi cụ thể của từng chủ thể.

Theo luật sư, nếu không có căn cứ chứng minh chủ cơ sở karaoke đồng phạm trong việc thực hiện hành vi xâm phạm quyền tác giả thì họ không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, trường hợp trực tiếp sử dụng các tác phẩm âm nhạc không có bản quyền để phục vụ hoạt động kinh doanh, cơ sở vẫn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, đồng thời bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm và bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm gây ra.

TS. LS Đặng Văn Cường cho biết: “Nếu chủ cơ sở karaoke hoàn toàn không biết thiết bị đã được cài đặt các tác phẩm không có bản quyền, đã ký hợp đồng mua bán hợp pháp, tin tưởng vào cam kết của nhà cung cấp và không có sự thông đồng hoặc chỉ đạo thực hiện hành vi vi phạm thì trước hết được xác định là bên ngay tình.

Trong trường hợp này, cơ quan điều tra sẽ làm rõ trách nhiệm chủ yếu thuộc về đơn vị cung cấp thiết bị nếu đơn vị này tự ý sao chép, cài đặt và khai thác trái phép các tác phẩm nhằm mục đích kinh doanh.”

Ngược lại, nếu quá trình điều tra xác định chủ cơ sở biết rõ thiết bị sử dụng kho dữ liệu âm nhạc chưa được cấp phép nhưng vẫn cố ý khai thác để phục vụ hoạt động kinh doanh nhằm giảm chi phí bản quyền hoặc có sự thỏa thuận, thống nhất với đơn vị cung cấp để khai thác trái phép các tác phẩm, họ có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý với vai trò đồng phạm hoặc người trực tiếp thực hiện hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, tùy từng trường hợp cụ thể.

Theo TS. LS Đặng Văn Cường, nếu hành vi xâm phạm quyền tác giả được xác định nhưng chưa đủ căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự thì người vi phạm vẫn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật.

Luật sư cũng nhấn mạnh, trong mọi trường hợp, cơ sở kinh doanh karaoke là đơn vị trực tiếp khai thác các tác phẩm để phục vụ hoạt động thương mại nên có trách nhiệm kiểm tra tính hợp pháp của nguồn dữ liệu âm nhạc, hợp đồng bản quyền, giấy phép sử dụng và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán tiền bản quyền.

“Nguyên tắc của pháp luật về sở hữu trí tuệ là quyền khai thác thương mại tác phẩm chỉ được thực hiện trên cơ sở được chủ thể quyền cho phép hoặc thuộc trường hợp pháp luật cho phép sử dụng không phải xin phép. Vì vậy, doanh nghiệp không thể hoàn toàn viện lý do 'không biết' để miễn trừ mọi trách nhiệm nếu không thực hiện nghĩa vụ kiểm tra tối thiểu đối với nguồn gốc hợp pháp của dữ liệu mà mình đang khai thác để kinh doanh”, TS. LS Đặng Văn Cường nêu quan điểm.

Khuyến nghị của Luật sư về vấn đề bản quyền

Đề cập đến những lưu ý đối với doanh nghiệp và người dân trong bối cảnh Việt Nam đang tăng cường thực thi các quy định về sở hữu trí tuệ, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng một trong những nguyên nhân khiến tình trạng xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan vẫn diễn biến phức tạp là nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân và doanh nghiệp còn hạn chế.

"Không ít trường hợp vẫn cho rằng các tác phẩm âm nhạc, phim ảnh, phần mềm hay dữ liệu số trên Internet có thể sử dụng miễn phí mà không cần xin phép hoặc trả tiền bản quyền", ông Cường nói.

Theo luật sư, cùng với sự phát triển của nền kinh tế số, giá trị của tài sản vô hình, đặc biệt là tài sản trí tuệ, ngày càng lớn. Hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho tác giả và chủ sở hữu mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh, tạo ra sự bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp, làm giảm động lực nghiên cứu, sáng tạo và cản trở sự phát triển của nền kinh tế tri thức.

TS. LS Đặng Văn Cường cho biết, thời gian qua Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 38/CT-TTg về tăng cường phòng, chống hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong tình hình mới. Bên cạnh đó, các bộ, ngành cũng đang đẩy mạnh công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý nhiều vụ việc lớn, khởi tố hàng trăm vụ án liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, qua đó thể hiện quan điểm xử lý không có “vùng cấm” trong lĩnh vực này.

“Việc xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan là hết sức cần thiết. Đây không chỉ là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tác giả, nghệ sĩ, nhà sản xuất mà còn góp phần xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, nâng cao uy tín quốc gia trong việc thực thi các cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ và tạo động lực cho đổi mới sáng tạo”, luật sư Cường nhận định.

Đối với doanh nghiệp, TS. LS Đặng Văn Cường khuyến nghị cần xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ; rà soát toàn bộ phần mềm, dữ liệu, âm nhạc, hình ảnh, video và các nội dung đang sử dụng; chỉ sử dụng những sản phẩm có nguồn gốc hợp pháp; ký kết đầy đủ hợp đồng cấp phép, lưu giữ hồ sơ chứng minh quyền sử dụng và thường xuyên kiểm tra việc tuân thủ trong toàn bộ hệ thống.

Đối với người dân, luật sư cho rằng cần thay đổi nhận thức, coi quyền sở hữu trí tuệ là một loại tài sản được pháp luật bảo hộ như các loại tài sản hữu hình khác.

"Việc sử dụng trái phép tác phẩm của người khác không chỉ là hành vi thiếu tôn trọng công sức sáng tạo mà còn có thể dẫn đến trách nhiệm bồi thường, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự", ông Cường lưu ý.

TS. LS Đặng Văn Cường bày tỏ kỳ vọng, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về sở hữu trí tuệ sẽ được đẩy mạnh, góp phần hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền trong toàn xã hội, tạo nền tảng cho môi trường đầu tư an toàn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.