Việt Nam có hầm dài gần 15km, ẩn sâu 200m trong lòng núi: Huy động hơn 40.000 người tham gia xây dựng, là công trình lớn nhất Đông Nam Á thế kỷ XX
Từ khi đi vào hoạt động, công trình này đảm nhận những vai trò trọng yếu đối với sự phát triển kinh tế, xã hội và an ninh năng lượng của đất nước.
Nhà máy Thủy điện Hòa Bình chính thức đi vào hoạt động từ năm 1994. Trải qua 15 năm thi công từ ngày 6/11/1979 đến khi khánh thành vào ngày 20/12/1994, công trình tiêu hao tới 40% tổng ngân sách xây dựng hạ tầng của cả nước trong giai đoạn đó.
Với sự giúp đỡ về vốn, vật liệu và kỹ thuật của Liên Xô trước năm 1991 và Liên bang Nga từ năm 1991 đến năm 1994, Thủy điện Hòa Bình vươn lên trở thành công trình thủy điện lớn nhất Đông Nam Á trong thế kỷ XX và là công trình thủy điện lớn thứ 2 của Việt Nam cho đến nay, chỉ sau Thủy điện Sơn La.
Điểm nhấn làm nên sự kỳ vĩ, độc tôn của đại công trình nằm ở hệ thống nhà máy ngầm được bố trí tinh xảo trong lòng núi, thách thức mọi giới hạn kỹ thuật.
Tổ hợp công trình ngầm của Thủy điện Hòa Bình được khởi công xây dựng từ năm 1979 và trải qua hành trình 15 năm hoàn thiện liên tục trước khi chính thức đi vào vận hành đồng bộ vào năm 1994.
Hệ thống ngầm này có tổng chiều dài gần 15km, bao gồm gian máy chính, khu vực máy biến áp, hệ thống hầm dẫn nước, hầm xả, hầm thông gió và các đường hầm phục vụ kỹ thuật. Toàn bộ quần thể này được bố trí ẩn sâu bên trong lòng núi, cách đỉnh núi khoảng từ 121m đến 211m tùy theo từng phân khu chức năng.
Việc đặt nhà máy sâu trong lòng núi thay vì xây dựng lộ thiên ven bờ sông xuất phát từ những bài toán địa chất phức tạp của dòng sông Đà, nơi có các hẻm vực sâu và đồi núi hiểm trở.
Các nhà thiết kế và kỹ sư đã tận dụng tối đa khối đá tự nhiên để làm lớp giáp bảo vệ trước mọi áp lực nước và yếu tố ngoại cảnh. Quyết định này không chỉ giúp tối ưu hóa không gian kết nối trực tiếp với hệ thống đường dẫn nước từ hồ chứa rộng 208km2 mà còn tạo nên hệ thống vận hành khép kín, an toàn.
Công trình có sự tham gia, hỗ trợ của khoảng 2.500 lượt chuyên gia Liên Xô cùng hơn 40.000 cán bộ, công nhân Việt Nam.
Phó Giám đốc Công ty Thủy điện Hòa Bình Đặng Trần Công, người đã gắn bó với nhà máy hơn 38 năm từ những ngày đầu đặt nền móng, từng chia sẻ về sự thiếu thốn đủ bề từ vật tư kỹ thuật, phương tiện thi công cho đến lương thực. Trong bối cảnh máy móc chưa hiện đại, đã có 168 cán bộ, công nhân kỹ thuật và chuyên gia của cả Việt Nam lẫn Nga ngã xuống, trong đó có 11 chuyên gia Nga.
Về quy mô, gian máy chính và vận hành có chiều dài khoảng 260m đến 280m, chiều rộng 19,5m đến 22m và chiều cao lên tới 50,5m đến 53m. Nơi đây đặt 8 tổ máy phát điện với công suất mỗi tổ là 240MW, đưa tổng công suất thiết kế ban đầu của nhà máy đạt 1.920MW. Phòng điều hành các tổ máy 1-8 được đặt trong lòng hầm sâu 121m so với đỉnh núi.
Bên cạnh đó, hệ thống đập chính chắn ngang sông Đà dài từ 640m đến 734m, cao 128m, sử dụng kết cấu đất đá hỗn hợp. Để xử lý nền móng và chống thấm, các chuyên gia đã áp dụng phương pháp khoan phụt vữa xi măng dựa trên kinh nghiệm thực tiễn từ việc xây dựng đập Aswan trên sông Nile ở Ai Cập.
Sứ mệnh lịch sử của Thủy điện Hòa Bình
Từ khi đi vào hoạt động, hệ thống Thủy điện Hòa Bình gánh vác những vai trò trọng yếu đối với sự phát triển kinh tế, xã hội và an ninh năng lượng của đất nước. Với sản lượng điện bình quân thiết kế đạt khoảng 8,6 tỷ kWh mỗi năm, nhà máy là nguồn cung cấp điện chủ lực cho hệ thống lưới điện quốc gia trong suốt nhiều thập kỷ, đặc biệt trong giai đoạn đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa.
Nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng gia tăng, dự án Thủy điện Hòa Bình mở rộng đã chính thức được khởi công vào tháng 12/2020. Dự án này bao gồm việc lắp đặt thêm 2 tổ máy với tổng công suất 480MW. Đến tháng 8 và tháng 11/2025, hai tổ máy mới lần lượt hòa lưới điện quốc gia, đưa tổng công suất của toàn bộ cụm nhà máy từ 1.920MW tăng lên mức 2.400MW. Hệ thống đường dây 500kV phục vụ tải điện cho hai tổ máy mở rộng cũng đã hoàn thành đồng bộ.
Song song với nhiệm vụ phát điện, Thủy điện Hòa Bình còn trở thành điểm đến du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống và kỹ thuật nổi tiếng bậc nhất vùng Tây Bắc.
Nơi đây thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến chiêm ngưỡng quy mô hùng vĩ của con đập đất đá cao 128m, khám phá hệ thống nhà máy ngầm hiện đại và tìm hiểu về quy trình vận hành của ngành năng lượng. Đặc biệt, vào mỗi mùa mưa lũ, du khách có thể tận mắt chứng kiến sức mạnh của dòng nước khi đập xả lũ.
