Phát hiện 'cung điện thu nhỏ' nặng 27 tấn của phi tần được Hoàng đế Đường Huyền Tông sủng ái nhất, từng bị tháo rời bán sang Mỹ với giá hơn 25 tỷ

Sau nhiều năm bị đánh cắp, tháo rời và bán ra nước ngoài, quách đá trong lăng mộ Trinh Thuận Hoàng hậu, tức Võ Huệ Phi thời nhà Đường đã được đưa trở lại Tây An (Trung Quốc) vào năm 2010. Đây là một trong những vụ thu hồi di sản văn hóa có quy mô lớn, với quá trình truy tìm và hồi hương kéo dài nhiều năm của Trung Quốc.

Năm 2010, chiếc quách đá trong lăng mộ của Võ Huệ Phi dưới thời nhà Đường được vận chuyển từ Mỹ trở về Tây An, Trung Quốc. Trước đó, di vật quý giá này bị một đường dây trộm mộ do Dương Bân cầm đầu đánh cắp, tháo rời thành nhiều phần rồi đưa ra nước ngoài tiêu thụ.

Sau khi trở về Trung Quốc, quách đá được cảnh sát Tây An bàn giao cho Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây. Theo các chuyên gia, đây là một bảo vật thời Đường có giá trị đặc biệt về lịch sử, khoa học và nghệ thuật, đồng thời là một trong những di sản có quy mô lớn và số lượng cấu kiện nhiều nhất được thu hồi từ nước ngoài trong những năm gần đây.

Bảo vật 27 tấn có hình dáng như cung điện thu nhỏ

Quách đá là cấu kiện bằng đá bao bên ngoài quan tài gỗ, được sử dụng trong nghi thức mai táng của người xưa. Chiếc quách trong lăng mộ Võ Huệ Phi được chế tác theo kiểu mái Vũ Điện, mô phỏng hình dáng một cung điện thu nhỏ.

Công trình có đầy đủ cửa chính, cửa sổ, mái đao với các góc uốn cong, cùng những chi tiết như đinh và khóa cửa được chạm khắc tỉ mỉ. Theo Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây, quách có mặt tiền rộng ba gian, chiều sâu hai gian, được ghép từ 31 cấu kiện đá, gồm 5 tấm mái, 10 tấm cột hành lang, 10 tấm vách và 6 tấm bệ đỡ.

Quách cao khoảng 2,45m, rộng 2,56m, dài 3,9m và có tổng trọng lượng khoảng 27 tấn. Các mảng chạm khắc trên thân quách thể hiện hình ảnh thị nữ, hoa cỏ cùng nhiều họa tiết trang trí tinh xảo. Đặc biệt, những lớp màu trên bề mặt đá vẫn giữ được độ tươi sau hàng nghìn năm.

Trên bảo vật có hình chạm khắc người Hồ dắt thụy thú. Nhân vật được thể hiện với sống mũi cao, hốc mắt sâu và trang phục mang phong cách Tây Vực. Đây là hình tượng hiếm gặp trên các quách đá thời Đường, phàn nào phản ánh sự giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc với các vùng đất bên ngoài trong giai đoạn này.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử và nghệ thuật, chiếc quách đá được các chuyên gia thẩm định là di sản văn hóa cấp quốc gia loại I của Trung Quốc.

Đường dây trộm mộ tháo rời quách đá, đưa sang nước ngoài

Hành trình tìm lại bảo vật bắt đầu từ năm 2006, khi cảnh sát Tây An triệt phá một đường dây trộm mộ quy mô lớn, hoạt động có tổ chức và phân công nhiệm vụ chặt chẽ.

Từ tin báo của người dân, lực lượng chức năng phát hiện một mạng lưới tội phạm vận hành theo quy trình khép kín, từ đào trộm mộ, thu mua, phục chế, vận chuyển đến buôn lậu cổ vật ra nước ngoài. Trong quá trình khám xét nơi ở của kẻ cầm đầu - Dương Bân, cảnh sát thu giữ nhiều di vật, kíp nổ, súng đạn và một ổ cứng di động.

Trong ổ cứng có những bức ảnh chụp chiếc quách đá trong lăng mộ Võ Huệ Phi. Đội Kiểm tra Di sản thuộc Công an Tây An nhận ra đây là một hiện vật thời Đường có giá trị đặc biệt. Những bức ảnh trở thành chứng cứ quan trọng để cơ quan điều tra xác định vụ trộm.

Trước những chứng cứ rõ ràng, Dương Bân vẫn không khai báo đầy đủ về đường đi của chiếc quách đá. Đối tượng chỉ thừa nhận địa điểm gây án, không tiết lộ việc vận chuyển và tiêu thụ di vật.

Theo kết quả điều tra, từ tháng 5/2004 đến tháng 6/2005, Dương Bân chỉ đạo cấp dưới và đồng phạm lôi kéo hơn 20 người tổ chức đào trộm tại lăng mộ Võ Huệ Phi, còn gọi là Kính Lăng, nằm ở phía Tây thôn Bàng Lưu, xã Đại Triệu, quận Trường An, Tây An.

Sau khi đột nhập lăng mộ, nhóm này tháo rời chiếc quách đá có lớp sơn màu, đóng gói thành nhiều kiện gỗ rồi vận chuyển từng đợt về Quảng Châu. Dương Bân khai rằng chiếc quách được bán cho một người ở Quảng Đông nhưng tên người mua mà đối tượng cung cấp không có thật. Vì vậy, tung tích của bảo vật trong một thời gian dài vẫn chưa được xác định.

Khai quật Kính Lăng, xác định danh tính ngôi mộ

Trong khi cảnh sát tiếp tục truy tìm chiếc quách đá, các nhà khảo cổ Tây An tiến hành khai quật Kính Lăng để đánh giá mức độ thiệt hại do hoạt động đào trộm gây ra.

Võ Huệ Phi là phi tần được Đường Huyền Tông Lý Long Cơ sủng ái. Dù khi qua đời bà chưa được chính thức lập làm hoàng hậu, lăng mộ của bà vẫn được xây dựng theo quy chế dành cho hoàng hậu. Khu lăng có lớp đất đắp lớn, mỗi cạnh dài hơn 50m và cao khoảng 19m.

Khi tiếp cận di tích, các chuyên gia phát hiện một hố trộm rộng khoảng 1,5m trên đường dẫn vào hầm mộ. Bên trong, nhiều dấu vết cho thấy nơi đây từng bị xâm nhập và phá hoại nghiêm trọng. Vỏ chai nước và bao bì thực phẩm do những kẻ trộm mộ bỏ lại nằm rải rác trong khu vực.

Trong đợt khai quật kéo dài hơn 9 tháng, các nhà khảo cổ bóc tách được khoảng 68m² tranh tường, đồng thời tìm thấy một góc quách đá bị hư hại. Ngoài những dấu tích này, phần lớn đồ tùy táng trong lăng đã bị lấy đi từ trước. Quan tài gỗ của Võ Huệ Phi cũng đã mục nát theo thời gian.

Dù không thu được nhiều hiện vật nguyên vẹn, cuộc khai quật đã giúp các nhà khảo cổ giải đáp một vấn đề tồn tại lâu nay về vị trí Kính Lăng. Võ Huệ Phi qua đời khi mới 38 tuổi, trong khi Đường Huyền Tông chưa xây dựng Thái Lăng. Vì vậy, bà được an táng ở phía bắc kinh thành Trường An, cách Thái Lăng hơn 100km.

Một số thư tịch như Toàn Đường Văn và Đường Đại Chiếu Lệnh Tập có ghi chép về việc an táng Võ Huệ Phi tại Kính Lăng, nhưng không xác định rõ vị trí ngôi mộ.

Trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện một mảnh vỡ của ai sách có khắc hai chữ “Trinh Thuận”. Trước đó, người dân địa phương từng tìm thấy bia mộ của một cung nữ 62 tuổi khi lấy đất làm gạch.

Nội dung trên bia cho biết người này được an táng tại khu vực gần Kính Lăng. Đối chiếu hai nguồn manh mối, các chuyên gia xác định ngôi mộ bị đào trộm chính là Kính Lăng của Võ Huệ Phi.

Quách đá được đưa trở về sau nhiều năm thất lạc

Trong lúc công tác khảo cổ tại Kính Lăng có những phát hiện quan trọng, cảnh sát Tây An cũng lần ra manh mối về chiếc quách đá. Theo thông tin thu thập được, bảo vật đã được bán cho một nhà buôn cổ vật người Mỹ với giá khoảng 1 triệu USD (hơn 25 tỷ đồng). Một người ở Hồng Kông có khả năng liên lạc với người mua này.

Người trung gian ở Hồng Kông đồng ý hỗ trợ cảnh sát trong quá trình thu hồi di sản. Qua nhiều lần trao đổi, đại diện của nhà buôn cổ vật người Mỹ chấp thuận gặp trực tiếp cảnh sát Tây An và các cán bộ Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây để đàm phán.

Ngày 28/11/2009, đoàn công tác gồm đại diện lực lượng kiểm tra di sản thuộc Công an tỉnh Thiểm Tây và Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây đến Hồng Kông làm việc với phía người mua.

Sau một thời gian đàm phán, ngày 3/3/2010, cảnh sát Tây An nhận được thông báo người mua ở Mỹ đồng ý hoàn trả chiếc quách đá vô điều kiện. Ngày 7/3/2010, hiện vật được đưa lên tàu tại bang Florida. Đến ngày 17/4/2010, quách cập cảng Quảng Châu. Sau khi hoàn tất thủ tục hải quan, ngày 29/4/2010, bảo vật được vận chuyển về Tây An.

Việc đưa quách đá trở về mới chỉ hoàn thành một phần của quá trình phục hồi di sản. Do bị tháo rời thành 31 cấu kiện, chiếc quách cần được các chuyên gia phục chế và lắp ghép lại. Công việc được tiến hành khẩn trương trong hơn một tháng.

Mỗi cấu kiện đá có trọng lượng ít nhất vài trăm cân, hơn 150kg. Do không còn bản vẽ hay hình ảnh ghi lại quá trình tháo dỡ, các cán bộ bảo tồn phải căn cứ vào hoa văn, đường nét chạm khắc và hình dáng từng bộ phận để xác định vị trí lắp ghép.

Quá trình phục chế cũng cho thấy mức độ hư hại nghiêm trọng của hiện vật. Trong 5 tấm mái quách, có 3 tấm bị kẻ trộm làm hỏng. Tại hiện trường khai quật, các chuyên gia chỉ tìm thấy một mảnh mái vỡ. Sau đó, mảnh vỡ này được ghép nối thành công vào cấu trúc quách.

Sau khi hoàn thành công tác phục chế, chiếc quách đá được đưa về Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây để trưng bày. Việc hồi hương hiện vật không chỉ giúp đưa một bảo vật thời Đường trở lại, mà còn góp phần bảo tồn những tư liệu quý về nghệ thuật điêu khắc, kỹ thuật chế tác và giao lưu văn hóa trong lịch sử Trung Quốc.

Tổng hợp