Phát hiện ngôi mộ 2.800 năm tuổi chứa hơn 1.400 hạt cần sa, hé lộ nghi lễ bí ẩn của người cổ đại

Theo Reuters, nhóm nghiên cứu quốc tế vừa công bố một phát hiện khảo cổ đáng chú ý tại thung lũng Uyuk, thuộc Cộng hòa Tuva ở miền nam Siberia, Nga.

Tại đây, các nhà khảo cổ khai quật một khu mộ cổ khổng lồ có đường kính khoảng 140m, được xây dựng cách đây 2.800 năm, thuộc nền văn hóa Scythia từng phát triển mạnh trên thảo nguyên Á-Âu.

Ngôi mộ được xác định là nơi an táng những thành viên thuộc tầng lớp quyền lực của xã hội Scythia, cộng đồng nổi tiếng với kỹ năng chiến đấu trên lưng ngựa, nghệ thuật chế tác vàng và lối sống du mục.

Trong quá trình khai quật, các nhà nghiên cứu tìm thấy hơn 1.400 hạt cần sa được chôn cùng người chết và nhiều hiện vật có giá trị.

Đặc biệt, khi phân tích các lọn tóc tết còn được bảo quản từ thi thể một số người trong buồng mộ trung tâm, nhóm nghiên cứu phát hiện dấu vết hóa học phù hợp với THC, hợp chất chính gây tác động lên thần kinh trong cây cần sa. Các mẫu tóc cũng chứa dấu vết cannabinol (CBN), một hợp chất có liên quan đến quá trình phân hủy THC.

Việc tìm thấy cả hạt cây và những hợp chất liên quan trong tóc người khiến nhóm nghiên cứu cho rằng cần sa đã được sử dụng trong các hoạt động nghi lễ cách đây gần 3 thiên niên kỷ, thay vì chỉ được trồng để lấy sợi hoặc ép dầu.

Kết quả nghiên cứu được công bố ngày 5/11 trên tạp chí khoa học Science.

Dấu vết trong tóc người hé lộ tập tục 2.800 năm trước

Ông Gino Caspari, nhà khảo cổ thuộc Đại học Bern (Thụy Sĩ) và Viện Địa nhân học Max Planck (Đức), người dẫn đầu nghiên cứu, cho biết việc xác định mục đích sử dụng các loại cây có tác dụng lên thần kinh trong xã hội cổ đại vốn rất khó khăn.

Nguyên nhân là những bộ phận của thực vật như lá, hoa và nhựa cây thường bị phân hủy theo thời gian. Mô mềm của con người cũng hiếm khi được bảo tồn đủ tốt để tiến hành phân tích hóa học.

Theo ông, giới khảo cổ từ lâu đã đưa ra nhiều giả thuyết về việc người cổ đại sử dụng các chất gây biến đổi nhận thức, nhưng rất ít phát hiện có thể cung cấp bằng chứng trực tiếp.

Trong trường hợp khu mộ tại Siberia, sự hiện diện đồng thời của hạt cần sa và tóc người chứa dấu vết hợp chất liên quan đến THC được xem là đặc biệt hiếm gặp.

Bằng phương pháp xác định niên đại bằng carbon phóng xạ, nhóm nghiên cứu xác định những hạt cần sa được đặt trong mộ vào đầu thế kỷ VIII trước Công nguyên.

Điều này có nghĩa dấu vết vừa phát hiện xuất hiện sớm hơn khoảng 300 năm so với những bằng chứng khảo cổ trước đây về việc sử dụng cần sa nhằm tạo tác động lên thần kinh, được ghi nhận tại khu vực Trung Á.

Ông Caspari giải thích rằng cơ thể con người có thể lưu giữ các hợp chất liên quan đến cần sa trong tóc. Đây cũng là nguyên lý được ứng dụng trong một số phương pháp xét nghiệm chất gây nghiện hiện đại.

Tuy nhiên, chỉ dựa vào mẫu tóc, các nhà nghiên cứu chưa thể xác định chính xác người Scythia đã sử dụng cần sa bằng cách nào.

Một giả thuyết được đưa ra là họ có thể đã hít khói hoặc hơi chứa các hợp chất từ cây cần sa, tương tự những tập tục được ghi nhận tại khu vực này trong các giai đoạn lịch sử sau đó. Nhóm nghiên cứu cũng chưa thể xác định hàm lượng THC trong những cây cần sa cổ đại hoặc liệu người Scythia có chủ động chọn giống cây chứa nhiều hoạt chất hay không.

Theo AP, một số nhà khoa học độc lập vẫn thận trọng với cách diễn giải kết quả. Họ cho rằng cần có thêm phân tích để phân biệt việc con người thực sự sử dụng cần sa với khả năng tóc bị nhiễm các hợp chất trong môi trường chôn cất.

Dù vậy, sự kết hợp giữa bằng chứng thực vật, mẫu tóc và bối cảnh khảo cổ đang mở ra những hướng nghiên cứu mới về vai trò của cần sa trong đời sống tinh thần của các cộng đồng cổ đại.

Ngôi mộ khổng lồ chứa vàng, xương ngựa và dấu tích hiến tế

Không chỉ gây chú ý bởi dấu vết cần sa, khu mộ Tunnug 1 còn có quy mô và cấu trúc đặc biệt. Công trình được xây dựng từ những thân gỗ thông rụng lá, đất sét và bao phủ bởi hàng nghìn tấn đá. Đây là một trong những khu mộ lớn thuộc giai đoạn đầu của nền văn hóa Scythia ở miền nam Siberia.

Bên trong, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều hiện vật có giá trị, bao gồm đồ trang sức bằng vàng và những vật dụng được chế tác theo phong cách nghệ thuật động vật đặc trưng của người Scythia.

Trên bề mặt gò mộ, nhóm nghiên cứu tìm thấy dấu tích của những nghi lễ hiến tế quy mô lớn. Hàng chục bộ hài cốt ngựa được phát hiện cùng những mảnh xương người nằm rải rác, khiến các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng ngoài động vật, nghi lễ an táng có thể còn bao gồm cả việc hiến tế con người.

Theo ông Caspari, những con ngựa và thi thể người có thể từng được dựng trên các cọc gỗ, tạo thành một đoàn kỵ sĩ tượng trưng bao quanh khu mộ.

Cách bài trí này được cho là nhằm phô diễn quyền lực và địa vị của những nhân vật được an táng, đồng thời thể hiện niềm tin tâm linh của cộng đồng Scythia. Đáng chú ý, những dấu tích trên gợi liên hệ đến các ghi chép của Herodotus, sử gia Hy Lạp sống vào thế kỷ V trước Công nguyên.

Trong những tác phẩm của mình, Herodotus từng mô tả các nghi lễ kỳ lạ của người Scythia, bao gồm việc sử dụng cần sa và tổ chức những nghi thức tang lễ với ngựa, người chết.

Trong nhiều thế kỷ, một số chi tiết trong ghi chép này bị nghi ngờ vì Herodotus thường đưa vào các câu chuyện mang màu sắc huyền bí.

Tuy nhiên, những phát hiện tại Siberia cho thấy ít nhất một phần mô tả của ông có thể đã phản ánh những tập tục thực sự tồn tại.

Theo ông Caspari, trước đây các nhà khảo cổ từng rất thận trọng khi tiếp cận những câu chuyện về đoàn kỵ sĩ và nghi lễ tang ma của người Scythia. Những bộ hài cốt được tìm thấy tại khu mộ đã cung cấp thêm cơ sở để xem xét lại các ghi chép cổ đại dưới góc nhìn khảo cổ học.

Bên cạnh đó, việc hạt cần sa xuất hiện trong khu mộ của tầng lớp quyền lực cũng cho thấy loại cây này có thể mang ý nghĩa quan trọng trong các nghi lễ.

Theo các nhà nghiên cứu, những vật phẩm được coi là có giá trị trong đời sống thường được đưa vào mộ như lễ vật dành cho người đã khuất. Điều này củng cố giả thuyết rằng cần sa có thể đóng một vai trò nhất định trong hoạt động tín ngưỡng của người Scythia, dù mục đích sử dụng cụ thể vẫn cần được nghiên cứu thêm.

Một phát hiện khác cũng khiến nhóm khảo cổ đặc biệt quan tâm là tình trạng bảo quản của các hạt cần sa. Không chỉ giữ được hình dạng, một số hạt còn chứa ADN ở trạng thái tương đối nguyên vẹn.

Nhóm nghiên cứu đã bắt đầu giải trình tự ADN từ các mẫu vật này và cho rằng đây có thể là những dấu vết di truyền của cây cần sa cổ nhất từng được ghi nhận.

Ông Caspari nhận định chất lượng ADN được bảo quản tốt hơn mong đợi, tạo cơ hội nghiên cứu lịch sử thuần hóa và phát tán của loài cây này.

Những kết quả trong tương lai có thể giúp giải thích cách con người bắt đầu sử dụng, trồng trọt và lựa chọn các giống cần sa phục vụ những mục đích khác nhau trong hàng nghìn năm.

Theo Reuters