Phê duyệt ‘siêu dự án’ đập điều tiết nước trên dòng sông huyết mạch: Dài hơn 2km, tích trữ gần 3 tỷ lít nước, vốn đầu tư hơn 73.000 tỷ đồng

Trọng tâm của dự án là một đập điều tiết dài khoảng 2km được xây dựng tại Pangsha, thuộc huyện Rajbari. Khi hoàn thành, công trình có khả năng lưu trữ khoảng 2.900 tỷ lít nước, tạo nguồn cung ổn định cho nông nghiệp, sinh hoạt và các hoạt động kinh tế trong những tháng khô hạn.

Đối với Bangladesh, đây không chỉ là một dự án hạ tầng quy mô lớn. Nguồn nước từ hệ thống sông Padma đóng vai trò sống còn đối với sản xuất nông nghiệp, nghề cá, giao thông đường thủy và hệ sinh thái tại một quốc gia có mạng lưới sông ngòi dày đặc. Chính phủ cho biết dự án có thể mang lại lợi ích cho khoảng 1/3 dân số cả nước, đồng thời giảm bớt áp lực kéo dài nhiều năm do tình trạng thiếu nước vào mùa khô.

Đặt cược lớn vào an ninh nguồn nước

Bangladesh thường hứng chịu lượng mưa rất lớn trong mùa gió mùa, nhưng lại đối mặt với tình trạng thiếu nước nghiêm trọng khi mùa khô bắt đầu. Nhu cầu tưới tiêu cho lúa, nuôi trồng thủy sản và sinh hoạt vẫn duy trì ở mức cao trong khi lưu lượng sông suy giảm mạnh.

Khác với các đập thủy điện truyền thống, đập điều tiết (barrage) hoạt động thông qua hệ thống cửa van có thể đóng mở linh hoạt để kiểm soát mực nước. Công trình cho phép giữ nước lại trong những thời điểm cần thiết và xả nước vào mùa khô, qua đó điều hòa dòng chảy theo nhu cầu sử dụng.

Ngày 13/5, Ủy ban Điều hành Hội đồng Kinh tế Quốc gia Bangladesh đã chính thức thông qua giai đoạn đầu của dự án. Công trình dự kiến được triển khai từ tháng 7/2026 đến tháng 6/2033 dưới sự quản lý của Bộ Tài nguyên Nước và do Ban Phát triển Nước Bangladesh thực hiện bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước.

Dòng sông chiến lược của Bangladesh

Sông Hằng sau khi chảy vào lãnh thổ Bangladesh được gọi là sông Padma. Đây là một trong những tuyến sông quan trọng nhất đất nước, cung cấp nước tưới tiêu, nước sinh hoạt, nguồn lợi thủy sản và các tuyến giao thông thủy cho hàng chục triệu người.

Bộ trưởng Tài nguyên Nước Bangladesh Md. Shahiduddin Chowdhury Anee cho biết ít nhất 70 triệu người sẽ được hưởng lợi từ dự án. Riêng giai đoạn đầu có tổng vốn đầu tư khoảng 2,8 tỷ USD (khoảng 73.556 tỷ đồng), phản ánh nỗ lực lớn của chính phủ nhằm đảm bảo an ninh nguồn nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực thiếu nước ngày càng gia tăng.

Dự án cũng xuất hiện vào thời điểm nhạy cảm về mặt ngoại giao. Bangladesh từ lâu cho rằng việc dòng chảy mùa khô trên lưu vực Padma suy giảm có liên quan đến đập Farakka của Ấn Độ ở thượng nguồn. Trong khi đó, Hiệp định chia sẻ nước sông Hằng ký giữa hai nước năm 1996 sẽ hết hiệu lực trong năm 2026.

Không chỉ giữ nước

Theo thiết kế, công trình sẽ bao gồm đập chính, hệ thống cửa xả lũ, cửa điều tiết dòng chảy, đường cho cá di cư, âu tàu phục vụ giao thông thủy cùng các tuyến đê và công trình chống xói lở.

Ngoài nhiệm vụ tích trữ nước, dự án còn hướng tới việc khôi phục các dòng sông đã bị suy thoái trong nhiều thập kỷ qua, đặc biệt là hệ thống sông Gorai-Madhumati. Nguồn nước được điều tiết từ Padma sẽ giúp tăng cường dòng chảy nước ngọt đến những khu vực đang chịu áp lực lớn từ hạn hán và xâm nhập mặn.

Bên cạnh mục tiêu quản lý nguồn nước, dự án còn tích hợp các nhà máy thủy điện với tổng công suất dự kiến 113 MW, bổ sung thêm nguồn điện cho lưới điện quốc gia.

Kỳ vọng đẩy lùi xâm nhập mặn

Một trong những mục tiêu quan trọng nhất của đập Padma là hạn chế tình trạng nước mặn xâm nhập vào sông, đất nông nghiệp và tầng nước ngầm.

Khi nước mặn từ biển lấn sâu vào hệ thống sông ngòi, đất nông nghiệp và nguồn nước ngầm, năng suất cây trồng có thể giảm mạnh, nguồn nước sinh hoạt bị ảnh hưởng và sản lượng thủy sản suy giảm.

Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, biến đổi khí hậu có thể khiến tình trạng nhiễm mặn tại vùng ven biển Bangladesh trở nên nghiêm trọng hơn vào năm 2050, dẫn đến thiếu hụt nước tưới và nước sinh hoạt trong mùa khô. Báo cáo cũng cho thấy độ mặn gia tăng có thể khiến sản lượng một số giống lúa năng suất cao giảm tới 15,6% tại các khu vực bị ảnh hưởng.

Những người ủng hộ dự án tin rằng việc tích trữ nước vào mùa mưa và xả nước đúng thời điểm sẽ giúp duy trì nguồn nước ngọt cho các vùng sản xuất nông nghiệp rộng lớn. Các nghiên cứu trước đây cho thấy khoảng 2,9 triệu ha đất canh tác có thể được hưởng lợi từ công trình này.

Canh bạc lớn đi kèm nhiều rủi ro

Dù được kỳ vọng rất lớn, dự án vẫn đối mặt với không ít hoài nghi.

Các chuyên gia cảnh báo rằng đập điều tiết có thể giúp giữ nước nhưng không thể tạo ra nước nếu lượng dòng chảy từ thượng nguồn tiếp tục suy giảm. Điều này khiến vấn đề chia sẻ nguồn nước giữa Bangladesh và Ấn Độ vẫn là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả lâu dài của công trình.

Một vấn đề khác là phù sa. Các con sông lớn mang theo lượng lớn bùn, cát và khoáng chất xuống đồng bằng. Đây là nguồn vật liệu tự nhiên giúp bồi đắp đất đai, duy trì các vùng đất ngập nước và bảo vệ khu vực ven biển.

Nếu lượng phù sa bị giữ lại quá nhiều, nguy cơ xói lở, bồi lấp lòng sông hoặc suy giảm khả năng tự mở rộng của đồng bằng trong dài hạn có thể gia tăng.

Vì vậy, đập Padma được xem vừa là cơ hội vừa là phép thử đối với Bangladesh. Nếu giải quyết được các bài toán kỹ thuật, môi trường, tài chính và ngoại giao, công trình có thể trở thành một trong những dự án quản lý nguồn nước quan trọng nhất trong lịch sử quốc gia Nam Á này.