Quốc hội bàn chuyện ‘cởi trói’ ngân sách: Trao quyền cho địa phương đến đâu là đủ?

Phân quyền không thể tách khỏi nguồn lực

Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận về định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất).

Góp ý về phân cấp, phân quyền, nhiều đại biểu cho rằng cần mạnh dạn giao thêm quyền chủ động cho địa phương trong quản lý, điều hành ngân sách và quyết định đầu tư công. Đây được xem là hướng đi nhằm giảm cơ chế xin - cho, rút ngắn quy trình và giúp địa phương phản ứng nhanh hơn với nhu cầu thực tế.

Nhưng “trao quyền” không đồng nghĩa với việc chuyển giao thẩm quyền một cách đơn thuần.

Đại biểu Phạm Trọng Nhân, Đoàn ĐBQH TP.HCM, đề nghị dự thảo luật làm rõ mối quan hệ giữa quyền, nhiệm vụ và nguồn lực.

Theo đại biểu, khi luật, nghị quyết của Quốc hội giao thêm nhiệm vụ, quyền hạn hoặc cơ chế, chính sách đặc thù cho chính quyền địa phương thì đồng thời phải xác định rõ nguồn tài chính, nhiệm vụ chi và cơ chế ngân sách để bảo đảm thực hiện.

“Không nên trao thêm thẩm quyền trước rồi sau đó mới xử lý bài toán tài chính. Phân quyền chỉ thực chất khi quyền, nguồn lực và trách nhiệm được thiết kế đồng thời”, đại biểu Phạm Trọng Nhân nhấn mạnh.

Đây cũng là bài toán cốt lõi của quá trình phân cấp ngân sách: địa phương phải có đủ quyền để quyết định, nhưng cũng phải có đủ nguồn lực để thực hiện và chịu trách nhiệm đến cùng với quyết định của mình.

Trong khi đó, ngân sách Trung ương vẫn phải giữ vai trò chủ đạo, cùng với cơ chế kiểm tra, giám sát đủ mạnh để bảo đảm kỷ luật, kỷ cương tài chính.

“Cởi trói” nhưng không buông kiểm soát

Ở một hướng khác, các đại biểu đề nghị tăng tính linh hoạt cho địa phương trong quyết định và điều chỉnh vốn đầu tư công.

Theo điểm b, khoản 2, Điều 31 dự thảo, HĐND tỉnh quyết định chi tiết danh mục và mức chi đầu tư công. Một số ý kiến cho rằng không nhất thiết phải lựa chọn giữa hai cực: hoặc HĐND quyết định tất cả, hoặc giao toàn bộ cho UBND.

Một phương án được đề xuất là HĐND quyết định tổng mức vốn, nguyên tắc phân bổ và các chương trình, dự án lớn; UBND được chủ động điều chỉnh những nội dung cụ thể trong phạm vi tổng mức đã được HĐND quyết định, đồng thời phải công khai và báo cáo HĐND.

Cách thiết kế này có thể tạo thêm dư địa điều hành cho UBND mà vẫn giữ được vai trò quyết định, giám sát của cơ quan dân cử.

Nói cách khác, mục tiêu không phải là “trao quyền tối đa”, mà là trao đúng quyền cho đúng cấp.

Câu chuyện phân cấp còn được đặt ra ở cấp xã. Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị, đề nghị tiếp tục hoàn thiện nguyên tắc phân cấp và phân bổ ngân sách cho cấp xã. Dự thảo xác định ngân sách cấp xã là một trong ba cấp ngân sách thuộc hệ thống ngân sách nhà nước, vì vậy nguyên tắc này cần được thể hiện đồng bộ trong các quy định cụ thể.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu một khung tối thiểu áp dụng thống nhất trên toàn quốc đối với chi thường xuyên cấp xã. Ủy ban Thường vụ Quốc hội có thể ban hành khung nguyên tắc, tiêu chí và định mức tối thiểu, đồng thời có hệ số điều chỉnh cho những khu vực đặc thù.

Trên cơ sở đó, HĐND cấp tỉnh cụ thể hóa định mức cho từng đơn vị hành chính cấp xã nhưng không được thấp hơn mức tối thiểu Trung ương quy định, kể cả với những địa phương chưa tự cân đối được ngân sách.

Điều này đặc biệt quan trọng khi cấp xã ngày càng được giao thêm nhiệm vụ. Nếu nhiệm vụ được đẩy xuống nhưng nguồn lực không đi cùng, phân cấp có thể vô tình biến thành phân việc thay vì phân quyền thực chất.

Ranh giới “chi đầu tư” và “chi thường xuyên” cần rõ đến từng đồng

Một vấn đề khác được các đại biểu đặc biệt lưu ý là ranh giới giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên. Theo Điều 40 dự thảo, trong một số trường hợp nguồn đầu tư công chưa được bố trí hoặc bố trí chưa đủ, một số nhiệm vụ có thể được bố trí từ nguồn chi đầu tư phát triển hoặc chi thường xuyên.

Đại biểu Trần Thanh Hà, Đoàn ĐBQH TP Hà Nội, đồng tình với hướng xử lý này bởi nó tạo thêm sự linh hoạt trong điều hành ngân sách. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị phải xác định rõ bản chất của từng khoản chi, dựa trên mục đích sử dụng, khả năng tạo lập hoặc làm tăng giá trị tài sản, quy mô, tính chất và thời gian sử dụng.

Đặc biệt, những cụm từ như “tổng kinh phí thực hiện lớn, nhỏ” hay “các nhiệm vụ cần thiết khác” cần có tiêu chí cụ thể, tránh tình trạng cùng một loại nhiệm vụ nhưng mỗi nơi lại hiểu và áp dụng một cách khác nhau.

Đại biểu Phan Duy Anh, Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng, cũng cho rằng đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Nếu không xác định được thế nào là “lớn”, thế nào là “nhỏ”, việc phân loại nguồn chi sẽ tác động trực tiếp đến trình tự, thủ tục của một nhiệm vụ. Đáng lưu ý, có thể xuất hiện xu hướng đưa những nhiệm vụ mang bản chất đầu tư sang chi thường xuyên để rút ngắn thủ tục.

Điều này không chỉ làm méo mó cơ cấu chi ngân sách mà còn đi ngược mục tiêu kiểm soát, giảm tỷ trọng chi thường xuyên.

Theo đại biểu Phan Duy Anh, Nghị định 104/2026 hiện quy định mức 20 tỷ đồng đối với nhiệm vụ sửa chữa, cải tạo, nhưng chưa quy định đối với mua sắm tài sản, trang thiết bị.

Vì vậy, luật cần làm rõ nguyên tắc xác định mức phân định hoặc giao cơ quan có thẩm quyền quy định cụ thể, đồng thời phải có hồ sơ, căn cứ rõ ràng đối với những nhiệm vụ chuyển nguồn chi khi đầu tư công chưa được bố trí hoặc bố trí chưa đủ.