Sau Thụy Sĩ, Việt Nam là quốc gia hiếm hoi có hệ thống đường sắt đặc biệt này: Dài 84km, vượt 5 đường hầm, chạy từ biển lên núi, đang được lên kế hoạch 'hồi sinh'
Do ảnh hưởng của chiến tranh, tuyến đường sắt gần như bị phá hủy hoàn toàn, chỉ còn một đoạn được khai thác phục vụ du lịch.
Tuyến đường sắt đặc biệt nối phố biển tới phố núi
Từng là tuyến đường sắt răng cưa đặc biệt nối vùng duyên hải với Đà Lạt, tuyến Tháp Chàm - Đà Lạt đã trải qua nhiều biến động và gần như biến mất khỏi mạng lưới đường sắt Việt Nam. Sau nhiều thập kỷ, dự án khôi phục tuyến đường đang được nghiên cứu, trong đó hơn 76km dự kiến được khôi phục.
Được người Pháp khởi công xây dựng từ năm 1908, tuyến đường sắt nối Phan Rang - Tháp Chàm với Đà Lạt hoàn thành sau 24 năm, dài khoảng 84km. Tuyến được thiết kế để vượt qua địa hình hiểm trở trên hành trình từ vùng duyên hải lên cao nguyên với những đoạn men theo sườn núi, xuyên qua các đường hầm và vượt khu vực có độ dốc lớn.
Tuyến đường sắt được phát triển từ thế kỷ trước. Ảnh tư liệu
Đáng chú ý, khoảng 16km của tuyến được xây dựng theo hệ thống đường sắt răng cưa nhằm vượt đèo Sông Pha - nơi có độ cao tới khoảng 1.500m so với mực nước biển. Trên hành trình từ vùng biển lên phố núi, đoàn tàu phải đi qua tổng cộng 5 đường hầm.
Theo Bảo tàng Lâm Đồng, vào thời điểm đó, trên thế giới chỉ Thụy Sĩ và Việt Nam có đầu máy bánh răng cùng tuyến xe lửa răng cưa. Báo Lâm Đồng cũng ghi nhận đường sắt răng cưa và đầu máy răng cưa khi ấy là hệ thống đặc biệt, chỉ có tại 2 quốc gia này.
Sau khi hoàn thành, tuyến đường đảm nhiệm việc kết nối Đà Lạt với khu vực Phan Rang - Tháp Chàm. Tuy nhiên, do hậu quả của chiến tranh, tuyến đường bị hư hỏng gần như hoàn toàn trước năm 1975 và không còn khả năng khai thác.
Hầu như toàn bộ đường ray, toa xe và đầu máy sau đó được tháo dỡ, thiết bị được đưa đi phục vụ việc sửa chữa tuyến đường sắt Thống Nhất hoặc bán sắt vụn. Tuyến đường sắt răng cưa từng được sử dụng để vượt địa hình lên cao nguyên vì vậy không còn duy trì được chức năng vận tải như trước.
Đường sắt và bánh xe răng cưa trên tuyến Đà Lạt - Tháp Chàm năm nào hiện được lưu giữ và trưng bày tại ga Đà Lạt. Ảnh tư liệu
Hiện nay, một phần tuyến đường cũ vẫn được khai thác để phục vụ du lịch. Ga Đà Lạt còn lưu giữ kiến trúc cổ của châu Âu kết hợp với hình ảnh nhà rông Tây Nguyên. Công trình có 3 chóp nhọn hình tam giác, mô phỏng 3 ngọn núi của đỉnh Langbiang.
Tính chuyện phục hồi để phục vụ du lịch
Năm 2023, UBND tỉnh Lâm Đồng ban hành Kế hoạch số 7146/KH-UBND ngày 18/8/2023 về định hướng phát triển giao thông vận tải đường sắt đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Theo kế hoạch, đến năm 2030, tỉnh Lâm Đồng đặt mục tiêu tập trung cải tạo, nâng cấp và khai thác có hiệu quả tuyến đường sắt Đà Lạt - Tháp Chàm phục vụ du lịch.
Trong giai đoạn 2023-2030, một trong những nhiệm vụ trọng tâm được tỉnh Lâm Đồng xác định là khôi phục tuyến đường sắt Đà Lạt - Tháp Chàm phục vụ du lịch. Cùng với đó, tỉnh nghiên cứu triển khai tuyến đường sắt đô thị monorail từ ga Đà Lạt đến sân bay Liên Khương.
Đến năm 2045, tỉnh Lâm Đồng đặt mục tiêu phấn đấu hoàn chỉnh mạng lưới đường sắt, bao gồm cả các tuyến đường sắt đô thị, theo hướng hiện đại, đồng bộ và phù hợp với các quy hoạch được phê duyệt.
Theo thông tin từ Sở Xây dựng tỉnh Khánh Hòa, Cục Đường sắt Việt Nam đã có Tờ trình số 2146 ngày 21/9/2023 gửi Bộ Giao thông Vận tải (nay là Bộ Xây dựng) để thẩm định và trình phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án Khôi phục tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt theo phương thức đối tác công tư (PPP).
Cơ quan có thẩm quyền của dự án là Bộ Giao thông Vận tải (nay là Bộ Xây dựng) với đại diện là Cục Đường sắt Việt Nam. Đơn vị chuẩn bị dự án là Công ty cổ phần Thương mại - Dịch vụ Khách sạn Bạch Đằng.
Dự án có tổng mức đầu tư 24.902 tỷ đồng. Trong đó, vốn ngân sách nhà nước là 9.900 tỷ đồng, từ ngân sách trung ương hoặc địa phương, dành cho hạng mục chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cùng một phần hạng mục cơ sở hạ tầng. Phần vốn của nhà đầu tư là 15.002 tỷ đồng.
Sau khi Cục Đường sắt Việt Nam trình hồ sơ, ngày 2/10/2023, Bộ Giao thông Vận tải yêu cầu bổ sung, hoàn thiện nội dung sử dụng vốn nhà nước và hồ sơ chuyển đổi mục đích sử dụng rừng.
Ngày 30/10/2023, Cục Đường sắt Việt Nam có văn bản gửi Bộ Giao thông vận tải để bổ sung, hoàn thiện hồ sơ Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án theo yêu cầu. Tuy nhiên, theo thông tin Sở Xây dựng tỉnh Khánh Hòa đề cập, đến ngày 10/7/2025, Bộ Xây dựng chưa có kết quả thẩm định đối với nội dung dự án.
Theo thông tin Báo Tài chính - Đầu tư cập nhật ngày 2/9/2026, dự án đang được nghiên cứu với chiều dài khoảng 83,5km, dự kiến có 16 ga và trạm khách. Trong tổng chiều dài này, khoảng 76,8km từ Tháp Chàm đến Trại Mát sẽ được khôi phục. Đoạn Trại Mát - Đà Lạt dài 6,7km hiện đang hoạt động sẽ được nâng cấp.
Tuy nhiên, các thông số trên vẫn thuộc nội dung đang được nghiên cứu, thẩm định. Tính đến đầu tháng 9/2026, Bộ Xây dựng chưa hoàn tất việc thẩm định Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án.
Do đó, dự án chưa phải phương án đã được chốt để triển khai, các thông số đầu tư và tiến độ thực hiện vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, thẩm định.
