Siêu dự án đường sắt tốc độ cao 67 tỷ USD được nghiên cứu 'nắn' hướng để tránh tháp cổ niên đại 1.000 năm tuổi

Cụm tháp Hòa Lai còn được gọi là Ba Tháp, nằm tại thôn Ba Tháp, xã Thuận Bắc, tỉnh Khánh Hòa. Được xây dựng khoảng thế kỷ VIII-IX, đây là một trong những quần thể kiến trúc Chăm cổ còn lại khá nguyên vẹn ở khu vực Nam Trung Bộ.

Công trình được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016, nhờ những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật, kỹ thuật xây dựng truyền thống và khảo cổ học. Theo Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa tỉnh Khánh Hòa, khu di tích có diện tích gần 5.000m2, nguyên gốc gồm 3 tháp chính là tháp Bắc, tháp Giữa và tháp Nam, cùng hướng về phía Đông. Trong đó, tháp Giữa hiện đã sụp đổ hoàn toàn.

Điểm đáng chú ý là trong quá trình rà soát hướng tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đoạn qua địa bàn tỉnh, cơ quan chức năng Khánh Hòa nhận thấy tuyến dự kiến có khả năng đi qua và ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực bảo vệ của Di tích quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai.

Trên cơ sở đó, báo Tuổi Trẻ cho biết, UBND tỉnh Khánh Hòa đã đề nghị Bộ Xây dựng nghiên cứu điều chỉnh hướng tuyến, đưa đường sắt tốc độ cao ra ngoài phạm vi khu vực bảo vệ II của di tích.

Theo Sở Xây dựng Khánh Hòa, Bộ Xây dựng đã có văn bản phản hồi và thống nhất nghiên cứu phương án điều chỉnh hướng tuyến theo kiến nghị của địa phương, nhằm hạn chế tác động đến tháp Hòa Lai.

Việc đề xuất thay đổi hướng tuyến xuất phát từ yêu cầu bảo vệ không gian và các giá trị gốc của di tích. Theo địa phương, một công trình giao thông quy mô lớn nếu bố trí trong khu vực phụ cận có thể tác động đến cảnh quan, không gian văn hóa - lịch sử và trục nhìn kiến trúc của quần thể.

Không chỉ tác động trong giai đoạn xây dựng, những ảnh hưởng tiềm ẩn trong quá trình khai thác cũng được đặt ra, đặc biệt liên quan đến rung chấn và tiếng ồn do đoàn tàu tốc độ cao vận hành với tần suất lớn. Quá trình thi công cũng cần tính đến nguy cơ ảnh hưởng tới các lớp địa tầng và những dấu tích khảo cổ chưa được nghiên cứu đầy đủ quanh khu vực di tích.

Điều chỉnh một điểm, không thay đổi quy mô "siêu dự án"

Việc nghiên cứu né tháp Hòa Lai diễn ra trong quá trình toàn tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đang được đẩy nhanh các bước chuẩn bị đầu tư.

Theo chủ trương được Quốc hội thông qua, tuyến đường có chiều dài khoảng 1.541km, điểm đầu tại ga Ngọc Hồi (Hà Nội) và điểm cuối tại ga Thủ Thiêm (TP. HCM). Tuyến được đầu tư đường đôi, khổ 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế 350km/giờ, gồm 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa. Tổng mức đầu tư sơ bộ lên tới 1.713.548 tỷ đồng, tương đương khoảng 67,34 tỷ USD. Dự án sử dụng nguồn vốn đầu tư công và phấn đấu cơ bản hoàn thành vào năm 2035.

Khánh Hòa là một trong những địa phương có tuyến đường sắt tốc độ cao đi qua. Theo Bộ Xây dựng, đoạn tuyến trên địa bàn tỉnh được chia thành 3 dự án thành phần để triển khai công tác chuẩn bị và giải phóng mặt bằng. Tại địa phương, công tác chuẩn bị mặt bằng, tái định cư và các thủ tục liên quan đang được triển khai. Đây cũng là một phần trong yêu cầu chung đối với các địa phương có tuyến đi qua nhằm bảo đảm điều kiện phục vụ dự án.

Ở cấp Trung ương, tiến độ của dự án đang được thúc đẩy trên nhiều phần việc, từ giải phóng mặt bằng, tái định cư đến chuẩn bị báo cáo nghiên cứu khả thi, tiêu chuẩn, quy chuẩn và lựa chọn tư vấn.

Theo kế hoạch được Bộ Xây dựng công bố, công tác lập, thẩm định và phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi cùng các bước chuẩn bị để khởi công được triển khai trong giai đoạn quý IV/2026 - quý IV/2028, với mục tiêu cơ bản hoàn thành toàn dự án vào năm 2035. Trước yêu cầu đẩy nhanh tiến độ, các địa phương có tuyến đi qua đang tập trung hoàn thiện khu tái định cư và giải phóng mặt bằng. Riêng Khánh Hòa đã triển khai các dự án thành phần phục vụ công tác này, đồng thời rà soát kế hoạch vốn phù hợp với tiến độ thực tế.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu điều chỉnh hướng tuyến tại khu vực tháp Hòa Lai cho thấy bài toán đặt ra với dự án đường sắt tốc độ cao không chỉ nằm ở quy mô công trình, tiến độ hay nguồn vốn, mà còn ở yêu cầu hài hòa giữa phát triển hạ tầng hiện đại với bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và khảo cổ trên hành lang tuyến.