Tái thiết Vĩnh Hưng và bài toán sinh kế của người dân khi đô thị đổi thay

Tại tọa đàm “Tái thiết đô thị Vĩnh Hưng: Từ quy hoạch đến nâng cao chất lượng đời sống người dân” do Báo Thanh Niên tổ chức ngày 23/10 tại Hà Nội, KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, nhấn mạnh mục tiêu của tái thiết đô thị không chỉ là thay đổi diện mạo mà còn phải nâng cao chất lượng sống, bảo đảm sinh kế và tạo dựng không gian sống tốt hơn cho cộng đồng.

Theo ông Sơn, một trong những yêu cầu quan trọng nhất là phải tính toán việc làm, sinh kế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế cho người dân ngay từ giai đoạn lập quy hoạch, thay vì chờ đến khi giải phóng mặt bằng hoặc bố trí tái định cư mới giải quyết.

Với phương án tái thiết Vĩnh Hưng, khu vực chỉnh trang được định hướng để người dân cơ bản tiếp tục sinh sống tại chỗ và hưởng lợi từ hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội cùng các tiện ích được nâng cấp. Tại khu vực tái thiết, phương án đang nghiên cứu bố trí hơn 14 ha đất phục vụ tái định cư tại chỗ, chủ yếu theo mô hình nhà cao tầng.

Bên cạnh chỗ ở, người dân cũng cần được ưu tiên tiếp cận, thuê và khai thác các không gian dịch vụ, thương mại phù hợp để duy trì hoặc phát triển sinh kế sau tái thiết.

KTS Phan Đăng Sơn cho rằng tư duy tái thiết đô thị cần chuyển từ việc chủ yếu bồi thường khi thu hồi đất sang tái thiết toàn diện không gian sống, điều kiện sinh hoạt và sinh kế. Đây là yếu tố quan trọng để tạo sự đồng thuận, bảo đảm người dân thực sự được hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Theo ông, chính sách bồi thường cần phù hợp, tiệm cận giá thị trường, ưu tiên tái định cư tại chỗ và đa dạng hóa loại hình nhà ở để đáp ứng điều kiện kinh tế khác nhau của người dân. Đồng thời, cần cân bằng lợi ích giữa người dân, Nhà nước và nhà đầu tư.

Liên quan đến đề xuất áp dụng các mức bồi thường khác nhau tùy theo mục đích sử dụng đất sau thu hồi, ông Sơn cho rằng cần xem xét trên tổng thể cấu trúc đô thị. Theo phương án được nghiên cứu, khoảng 70% diện tích dành cho không gian công cộng, hạ tầng và tiện ích phục vụ cộng đồng; 30% còn lại dành cho công trình cao tầng, gồm nhà ở tái định cư và công trình thương mại. Việc giải thích rõ cơ chế phân bổ lợi ích sẽ góp phần giúp người dân hiểu và đồng thuận với phương án quy hoạch.

Một yêu cầu khác được Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhấn mạnh là chất lượng nhà ở tái định cư. Nhà ở phải được đầu tư đồng bộ, bảo đảm chất lượng công trình và tiện ích, không thua kém nhà ở thương mại. Ông dẫn thực tế một số khu tái định cư trước đây, trong đó có những trường hợp tại Gia Lâm, người dân không muốn hoặc không thể chuyển đến sinh sống do điều kiện nhà ở chưa đáp ứng nhu cầu.

Theo ông Sơn, phương án tái thiết Vĩnh Hưng đã bước đầu quan tâm đến vấn đề này, nhằm tránh lặp lại những hạn chế từng xảy ra.

Quy hoạch hiện đại, gắn với giao thông công cộng và không gian xanh

Bên cạnh việc bảo đảm quyền lợi người dân, KTS Phan Đăng Sơn đánh giá phương án quy hoạch Vĩnh Hưng tiếp cận những mô hình phát triển đô thị hiện đại, trong đó có đô thị 15 phút. Theo mô hình này, người dân có thể tiếp cận phần lớn tiện ích thiết yếu như trường học, nhà trẻ, không gian vui chơi và dịch vụ công cộng trong khoảng 15 phút di chuyển, qua đó giảm nhu cầu đi lại xa, tiết kiệm thời gian và giảm áp lực giao thông.

Ông cho rằng với những khu vực đô thị đã phát triển lâu năm, mật độ xây dựng cao, đường sá chật hẹp, hạ tầng xuống cấp và chưa đáp ứng yêu cầu về vệ sinh môi trường, phòng cháy chữa cháy hay chống ngập úng, tái thiết theo định hướng phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) có thể tạo ra thay đổi căn bản.

Mô hình này tổ chức các công trình cao tầng hợp lý quanh đầu mối giao thông công cộng, đồng thời phát triển đồng bộ hạ tầng, không gian xanh và tiện ích phục vụ người dân. Tuy nhiên, ông Sơn lưu ý không thể triển khai TOD một cách manh mún, chỉ giải phóng mặt bằng từng phần trong khi giữ lại các khu vực xây dựng cũ không phù hợp.

“ Tái thiết theo định hướng TOD phải được nhìn nhận như một cuộc chuyển đổi lớn về cấu trúc đô thị, đòi hỏi tổ chức lại không gian một cách tổng thể và đồng bộ”, ông Sơn nhấn mạnh.

Cùng với hạ tầng và tiện ích, quy hoạch cần bảo tồn mối liên hệ giữa người dân với không gian văn hóa đã gắn bó qua nhiều thế hệ. Theo ông, đô thị mới không nên làm mất đi những giá trị tinh thần, ký ức và bản sắc của cộng đồng. Muốn tạo được sự đồng thuận, người dân cần hiểu rõ quy hoạch sẽ giải quyết những vấn đề gì và mang lại lợi ích thực tế ra sao.

Đánh giá về vị trí của Vĩnh Hưng, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng khu vực này có lợi thế khi nằm giữa đường Vành đai 2 và Vành đai 3, trong không gian đô thị đang thay đổi nhanh chóng của Hà Nội. Từ một khu vực mang nhiều đặc điểm ngoại thành, Vĩnh Hưng ngày càng có vai trò quan trọng hơn trong cấu trúc đô thị Thủ đô.

Đặc biệt, khu vực có lợi thế kết nối với sông Hồng và trục cảnh quan ven sông. Nếu được tổ chức hợp lý, không gian xanh ven sông có thể kết nối với khu vực bên trong đô thị, kết hợp hệ thống công viên, công trình kiến trúc và tiện ích công cộng để hình thành những điểm nhấn mới, mở ra tiềm năng phát triển du lịch, văn hóa và dịch vụ.

Theo ông Sơn, nếu được triển khai hiệu quả, tái thiết Vĩnh Hưng không chỉ cải thiện điều kiện sống của người dân mà còn tạo cơ hội hình thành một khu đô thị hiện đại, có bản sắc, gắn với giao thông công cộng và phát triển xanh. Đây cũng có thể trở thành mô hình tham khảo cho quá trình phát triển đô thị tại Việt Nam.