Tăng trưởng hai con số: Điểm nghẽn lớn nhất có thể nằm ở năng suất lao động

Tại buổi thảo luận chiều 24/9, chuyên gia kinh tế - tài chính quốc tế Trần Quốc Hùng, Cố vấn cấp cao tại Trung tâm Địa Kinh tế (GeoEconomics Center) thuộc Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council), cho rằng tăng năng suất lao động sẽ là yếu tố quyết định khả năng duy trì tăng trưởng cao của Việt Nam trong những năm tới.

Theo ông Hùng, tăng trưởng kinh tế Việt Nam thời gian qua được hỗ trợ bởi hai yếu tố chính là năng suất lao động tăng bình quân khoảng 5,6% mỗi năm và dân số tăng khoảng 1% mỗi năm. Tuy nhiên, đóng góp từ yếu tố dân số sẽ giảm dần khi tốc độ tăng dân số chậm lại.

Giai đoạn 2019-2024, dân số Việt Nam tăng bình quân 0,99% mỗi năm, nhưng dự báo giảm còn khoảng 0,68% vào năm 2029. Do đó, để bù đắp phần tăng trưởng từ lao động, năng suất lao động cần tăng tốc lên 8,5-9% mỗi năm.

Năm 2025, năng suất lao động của Việt Nam đạt khoảng 9.809 USD, tăng 6,83% so với năm trước. Tuy nhiên, mức năng suất này mới tương đương khoảng 60% của Thái Lan, 40% Malaysia và chưa đến 10% Singapore, theo số liệu được dẫn từ Bộ Tài chính.

"Nếu nỗ lực thì mục tiêu tăng trưởng hai con số vẫn có thể đạt được, nhưng thách thức là rất lớn", ông Hùng nhận định.

Tăng đầu tư, đẩy mạnh AI và tự động hóa

Để cải thiện năng suất, ông Hùng cho rằng Việt Nam cần tăng cả quy mô và hiệu quả đầu tư. Tỷ lệ đầu tư toàn xã hội hiện khoảng 31% GDP, thuộc nhóm khá cao trong ASEAN, nhưng theo ông cần hướng tới mức khoảng 40% GDP.

Một trong những hướng quan trọng là đẩy mạnh tự động hóa, robot và trí tuệ nhân tạo (AI) để bù đắp sự thiếu hụt lao động khi Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số.

Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy vai trò ngày càng lớn của công nghệ trong cải thiện năng suất. Theo số liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) được ông Hùng dẫn lại, năng suất lao động của Trung Quốc tăng từ 4,5 USD/giờ năm 2005 lên 19,8 USD/giờ năm 2025, tương đương mức tăng hơn 340%. Những năm gần đây, tăng trưởng năng suất tại nền kinh tế này ngày càng dựa nhiều hơn vào tự động hóa, AI và đổi mới sáng tạo.

Trong khi đó, tốc độ ứng dụng công nghệ mới tại Việt Nam còn chậm. Theo ông Hùng, chỉ khoảng 5-7% doanh nghiệp "đầu đàn" đang ứng dụng tốt công nghệ và đạt năng suất cao, trong khi phần lớn doanh nghiệp còn lại chưa theo kịp.

Ông cũng lưu ý rằng tăng đầu tư không đồng nghĩa tự động tạo ra năng suất cao hơn. Nếu nguồn lực chủ yếu được sử dụng để mua sắm máy móc nhưng hiệu quả sử dụng vốn không được cải thiện, kết quả mang lại có thể không tương xứng.

"Vì vậy, bên cạnh tăng đầu tư, cần chú trọng là đào tạo nguồn nhân lực", ông Hùng nói.

Theo chuyên gia này, tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ hiện chỉ khoảng 21%, trong khi cần nâng lên ít nhất 35-40% để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Bên cạnh đầu tư vào công nghệ và nhân lực, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tập trung đào tạo lực lượng lao động có khả năng ứng dụng nhanh các công nghệ tiên tiến, từ phần cứng đến phần mềm, đồng thời tăng khả năng tiếp nhận công nghệ được chuyển giao từ nước ngoài.

Cải cách thể chế, hoàn thiện quy định và cải thiện môi trường kinh doanh cũng được xem là những yếu tố quan trọng để nâng năng suất toàn nền kinh tế. Theo ông Hùng, tháo gỡ các rào cản đối với khu vực tư nhân có thể tạo thêm động lực tăng năng suất, bởi đây là khu vực có khả năng vận hành hiệu quả nhưng vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn.

Trước đó, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng Việt Nam không thể đạt tăng trưởng từ 10% trong giai đoạn 2026-2030 bằng cách làm cũ. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh cần trở thành những động lực quan trọng để nâng năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.