Thu hồi đất: Đề xuất để người dân có 'cổ phần' dự án, bảo đảm sinh kế thay vì nhận tiền bồi thường một lần

Chiều 19/8, thảo luận tại tổ về định hướng sửa đổi Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản, các đại biểu Quốc hội đặt trọng tâm vào việc giải phóng nguồn lực đất đai, giảm chi phí, thủ tục nhưng vẫn phải bảo đảm quyền lợi của người bị thu hồi đất, trong đó nổi bật là yêu cầu chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản” sang “tái thiết cuộc sống”.

Thu hồi đất phải hướng tới “tái thiết cuộc sống”

Góp ý định hướng sửa Luật Đất đai tại phiên thảo luận tổ chiều 19/8, đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai, Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính, đồng tình với cách tiếp cận chuyển từ “bồi thường tài sản” sang “tái thiết cuộc sống” cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất.

Theo bà, để quan điểm này đi vào thực tế, luật cần thiết kế các cơ chế bảo vệ cụ thể, bảo đảm người bị thu hồi đất không chỉ được bù đắp tài sản mà còn có nơi ở, sinh kế, việc làm và thu nhập ổn định sau di dời.

Luật Đất đai 2024 quy định việc phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí tái định cư phải được thực hiện trước khi thu hồi đất. Tuy nhiên, định hướng sửa luật lần này không quy định cứng nội dung này mà dự kiến giao Chính phủ quy định cụ thể.

Đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai cho rằng thay đổi trên có thể tạo thêm sự linh hoạt khi triển khai các dự án quan trọng quốc gia. Tuy nhiên, nếu bỏ nguyên tắc bồi thường, tái định cư trước khi thu hồi mà không có cơ chế bảo vệ thay thế, người dân có thể rơi vào thế bị động, thậm chí phải rời nơi ở khi chưa có chỗ tái định cư.

Thực tế tại một số dự án, người dân sau khi bị thu hồi đất phải thuê nhà trong thời gian chờ phương án hoặc suất tái định cư. Vì vậy, nữ đại biểu đề nghị chỉ cho phép ngoại lệ trong một số trường hợp như dự án quan trọng quốc gia, dự án khẩn cấp hoặc dự án có tỷ lệ đồng thuận cao.

Ngay cả với trường hợp ngoại lệ, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vẫn phải được phê duyệt và công khai trước khi ra quyết định thu hồi đất. Mặt trận Tổ quốc và chính quyền cấp xã cần giám sát việc thực hiện các cam kết về tái định cư.

Đại biểu cũng đồng tình với định hướng ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ, song lưu ý nhiều dự án không đủ quỹ đất để thực hiện. Nếu người dân phải chuyển đến nơi ở mới, chính sách tái định cư cần đi kèm phương án sinh kế, việc làm và hạ tầng thiết yếu như trường học, y tế, giao thông. Chính quyền địa phương cũng cần giải trình về mức độ hài lòng của người dân sau tái định cư.

Cùng quan điểm, Phó chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Lương Quốc Đoàn cho rằng “tái thiết cuộc sống” không thể chỉ dừng ở bồi thường và bố trí nơi ở mới.

Theo ông, dự thảo quy định cụ thể về bồi thường, tái định cư, trong khi các chính sách hỗ trợ nhằm bảo đảm chỗ ở, ổn định đời sống và sản xuất lại giao Chính phủ quy định. Cách thiết kế này chưa thể hiện đầy đủ quan điểm “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”.

Ông Đoàn đề nghị sinh kế, đặc biệt là việc làm đối với người bị thu hồi đất nông nghiệp, phải trở thành nội dung bắt buộc của chính sách hỗ trợ. Thực tế thời gian qua, nhiều nông dân sau khi bị thu hồi toàn bộ hoặc phần lớn đất sản xuất mất tư liệu sản xuất nhưng gặp khó khăn trong chuyển đổi nghề do tuổi tác, điều kiện lao động. Việc bồi thường và bố trí tái định cư vì thế chưa đủ để bảo đảm cuộc sống lâu dài.

Theo đó, ông đề nghị luật quy định rõ trách nhiệm và cơ chế hỗ trợ sinh kế, đào tạo, chuyển đổi nghề, tạo việc làm cho người bị thu hồi đất, nhất là trường hợp mất toàn bộ đất sản xuất. Mục tiêu là người dân sau thu hồi đất không chỉ có nơi ở mới mà còn duy trì được thu nhập và ổn định cuộc sống.

Đề xuất chuyển một phần tiền bồi thường thành 'cổ phần' sinh kế

Từ góc độ khác, đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng luật quy định nguyên tắc, Chính phủ và địa phương linh hoạt triển khai, đồng thời đổi mới căn bản tư duy bồi thường khi thu hồi đất.

Theo đại biểu Tạ Đình Thi, từ năm 1987 đến nay, Luật Đất đai đã trải qua 5 lần ban hành, sửa đổi lớn, phản ánh yêu cầu phát triển của từng giai đoạn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy đất đai là lĩnh vực đặc biệt phức tạp, đa dạng theo vùng miền và liên tục biến động.

Vì vậy, ông đề nghị dự thảo luật mới tập trung thể chế hóa những quan điểm, mục tiêu và nguyên tắc lớn của Đảng, đồng thời nghiên cứu kỹ lưỡng, đánh giá tác động đầy đủ, toàn diện các vấn đề liên quan.

“Một đạo luật không thể và không nên đi vào tất cả các chi tiết cụ thể”, đại biểu nhấn mạnh và cho rằng nếu luật quá chi tiết sẽ dễ trở nên cứng nhắc, nhanh lạc hậu, thậm chí tạo ra những điểm nghẽn mới.

Theo ông, mô hình “Luật khung” sẽ tạo nền tảng pháp lý ổn định, lâu dài, đồng thời giao Chính phủ và chính quyền địa phương quy định những vấn đề cụ thể, phù hợp điều kiện thực tế và yêu cầu phát triển từng thời kỳ.

Đáng chú ý, đại biểu Tạ Đình Thi đề xuất một mô hình mới liên quan đến bồi thường, tái định cư. Theo ông, Nghị quyết 21-NQ/TW đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân”.

Ông cho rằng việc trả tiền bồi thường một lần có thể giải quyết nhu cầu trước mắt, nhưng nhiều hộ gia đình sau khi nhận một khoản tiền lớn không có kỹ năng, kiến thức quản lý tài chính để sử dụng hiệu quả, dẫn đến khó khăn, mất sinh kế lâu dài, dễ phát sinh khiếu kiện và bất ổn xã hội.

Từ đó, đại biểu Đoàn TP Hà Nội đề nghị nghiên cứu một mô hình bồi thường mới: chuyển một phần hoặc toàn bộ giá trị bồi thường thành cổ phần góp vào dự án phát triển. Theo ông, đây là một cách làm mới nhằm bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân có đất bị thu hồi.

Theo mô hình này, người dân có thể trở thành cổ đông, hưởng cổ tức hoặc lợi ích từ dự án thay vì chỉ nhận khoản tiền một lần. Cách làm này cũng tạo thêm động lực để người dân tham gia giám sát dự án khi trở thành cổ đông, qua đó góp phần bảo đảm dự án được thực hiện hiệu quả, minh bạch; đồng thời tạo ra sự đồng thuận xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, đại biểu Tạ Đình Thi cho rằng đây là chính sách mới, cần thí điểm thận trọng, có lộ trình, quy định rõ tỷ lệ chuyển đổi, cơ chế quản lý, giám sát và đặc biệt phải bảo đảm quyền lựa chọn của người dân, tránh áp đặt. Vì vậy, ông đề nghị rà soát toàn bộ các điều khoản liên quan trong dự thảo Luật để thể hiện rõ tư tưởng chính sách này.

Phải kiểm soát việc mở rộng diện tích thu hồi đất

Một vấn đề khác được đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai lưu ý là định hướng bổ sung trường hợp thu hồi đất để phát triển quỹ đất vùng phụ cận các công trình hạ tầng.

Theo bà, cơ chế này có thể tháo gỡ một số vướng mắc thực tế, song nếu không xác định rõ phạm vi và tiêu chí sẽ có nguy cơ trở thành “kẽ hở” mở rộng diện thu hồi đất, tạo quỹ cho các dự án đô thị, thương mại không thực sự phục vụ lợi ích công cộng.

Bà đề nghị nghiên cứu quy định tỷ lệ tối đa diện tích đất vùng phụ cận được thu hồi so với diện tích chính của dự án. Quỹ đất này cũng phải có phương án sử dụng cụ thể, gắn với phát triển hạ tầng, nhà ở xã hội hoặc tái định cư.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy sửa đổi Luật Đất đai không chỉ đặt mục tiêu tháo gỡ các điểm nghẽn trong quản lý, khai thác nguồn lực đất đai mà còn hướng tới thay đổi cách thức Nhà nước xử lý vấn đề thu hồi đất. Từ việc bảo đảm nơi ở, sinh kế, việc làm và thu nhập cho người dân đến đề xuất chuyển một phần hoặc toàn bộ giá trị bồi thường thành “cổ phần sinh kế”, các đại biểu đều nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm cuộc sống lâu dài thay vì chỉ giải quyết khoản bồi thường trước mắt.

Quốc hội dự kiến thảo luận tại hội trường về định hướng sửa Luật Đất đai ngày 21/8 và xem xét thông qua dự án luật vào cuối năm.