Thu hồi đất và nỗi lo hậu đền bù: Làm gì để người dân yên tâm giao đất?

Thu hồi đất luôn là một trong những nội dungđược nhiều người dân quan tâm nhất trong quá trình triển khai các dự án phát triển kinh tế - xã hội. Theo GS.TS. Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, điều quan trọng không chỉ là xác định mức bồi thường bao nhiêu tiền, mà phải bảo đảm người dân sau khi giao đất có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn trước. Nếu chỉ tập trung vào khoản bồi thường một lần mà không giải quyết được sinh kế lâu dài thì mục tiêu của chính sách thu hồi đất vẫn chưa đạt được.

Bồi thường không chỉ là trả tiền mà phải bảo đảm sinh kế lâu dài

Trao đổi trong talkshow "Bồi thường thu hồi đất: Làm sao để người dân không bị bỏ lại phía sau?," GS.TS. Hoàng Văn Cường cho rằng thu hồi đất không đơn thuần là việc Nhà nước lấy đất để phục vụ phát triển, mà còn là quá trình chuyển đổi điều kiện sống của người dân.

Theo ông, khi người dân bị thu hồi đất, đặc biệt là đất sản xuất, họ không chỉ mất đi tài sản mà còn mất nguồn sinh kế. Vì vậy, chính sách bồi thường không thể chỉ dừng lại ở việc chi trả bằng tiền.

GS.TS. Hoàng Văn Cường nhấn mạnh mục tiêu của chính sách bồi thường phải hướng tới việc người dân sau khi bị thu hồi đất có cuộc sống ít nhất bằng hoặc tốt hơn trước khi giao đất. Đây mới là thước đo phản ánh hiệu quả của chính sách.

Theo ông, để đạt được mục tiêu này cần kết hợp nhiều giải pháp. Ngoài khoản bồi thường về đất, người dân cần được bố trí tái định cư phù hợp, được hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm và tạo điều kiện để có nguồn thu nhập ổn định sau khi mất đất.

Ông Cường cho rằng nếu chỉ nhận một khoản tiền bồi thường rồi tự xoay xở cuộc sống thì nhiều người có thể rơi vào tình trạng khó khăn sau một thời gian, nhất là những hộ trước đây sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp.

Theo GS.TS. Hoàng Văn Cường, bản chất của chính sách thu hồi đất là phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân. Khi một dự án được triển khai để phục vụ lợi ích chung thì người dân chấp nhận giao đất cũng cần được bảo đảm quyền lợi tương xứng.

Ông cho rằng nếu người dân cảm thấy sau khi giao đất họ bị thiệt thòi thì rất khó tạo được sự đồng thuận trong quá trình triển khai các dự án.

Điều tiết phần giá trị tăng thêm từ đất để hài hòa lợi ích

Theo GS.TS. Hoàng Văn Cường, một vấn đề quan trọng khác là cách phân chia phần giá trị tăng thêm của đất sau khi dự án được đầu tư.

Ông phân tích, nhiều khu đất ban đầu chỉ có giá trị thấp do hạ tầng chưa phát triển. Tuy nhiên, sau khi Nhà nước đầu tư hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và khu vực hình thành các hoạt động kinh tế mới thì giá trị đất tăng lên đáng kể.

Phần giá trị gia tăng này không hoàn toàn do chủ sử dụng đất tạo ra mà có đóng góp rất lớn từ đầu tư của Nhà nước và sự phát triển chung của xã hội.

Theo GS.TS. Hoàng Văn Cường, chính vì vậy Nhà nước cần có cơ chế điều tiết phần giá trị tăng thêm này để bảo đảm công bằng.

Ông cho biết Luật Đất đai cũng như nhiều nghị quyết của Quốc hội đều đã đặt ra yêu cầu phải có chính sách điều tiết giá trị tăng thêm từ đất. Tuy nhiên, trên thực tế chúng ta vẫn chưa có công cụ đủ hiệu quả để thực hiện mục tiêu này.

Theo GS.TS. Hoàng Văn Cường, khi thiếu cơ chế điều tiết, sẽ xuất hiện tình trạng một bộ phận được hưởng lợi rất lớn từ việc giá đất tăng nhờ đầu tư công, trong khi những người khác không được hưởng phần giá trị đó.

Ngược lại, nếu vì lo thất thoát mà ngay từ đầu xác định tiền sử dụng đất quá cao thì doanh nghiệp cũng gặp khó khăn trong tiếp cận đất đai, làm tăng chi phí đầu tư và ảnh hưởng đến quá trình phát triển dự án.

Theo ông, vấn đề đặt ra không phải là thu nhiều hay thu ít, mà là phải có cơ chế phân chia hợp lý phần giá trị tăng thêm của đất giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.

Từ góc độ định giá đất, GS.TS. Hoàng Văn Cường cũng cho rằng cần xác định đúng giá trị thị trường của đất thay vì chạy theo từng mức giá giao dịch trên thị trường.

Ông lý giải, giá giao dịch phụ thuộc vào từng người mua, người bán và từng thời điểm nên luôn biến động. Trong khi đó, giá trị thị trường phản ánh khả năng sinh lợi thực sự của thửa đất và ổn định hơn nhiều.

Theo GS.TS. Hoàng Văn Cường, khi bảng giá đất được xây dựng trên cơ sở giá trị thị trường, Nhà nước sẽ có nền tảng để xác định nghĩa vụ tài chính cũng như mức bồi thường hợp lý hơn. Đối với phần chênh lệch phát sinh từ các giao dịch thực tế, công cụ thuế sẽ là giải pháp phù hợp để điều tiết thay vì liên tục điều chỉnh bảng giá đất.

Mục tiêu cuối cùng của chính sách đất đai không phải chỉ là thu hồi được đất để triển khai dự án, mà còn phải bảo đảm người dân không bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển. Theo ông, chỉ khi quyền lợi của người dân được bảo đảm, lợi ích giữa các bên được phân chia hài hòa và phần giá trị gia tăng từ đất được điều tiết hợp lý thì chính sách thu hồi đất mới thực sự phát huy hiệu quả và tạo được sự đồng thuận trong xã hội.