Thương chiến với Mỹ phơi bày điểm yếu của nền kinh tế Canada

Từ ngày 15/9, Mỹ mở rộng danh sách hàng hóa Canada chịu mức thuế nhập khẩu 50%, trong đó có giấy, đồ nội thất và một số sản phẩm thép. Đến ngày 29/9, thêm nhiều mặt hàng như một số loại rượu, sản phẩm sữa và xe máy sẽ bị cấm nhập khẩu vào Mỹ.

Các biện pháp trên được chính quyền Tổng thống Donald Trump đưa ra sau khi Canada áp thuế đáp trả đối với hàng hóa Mỹ, có hiệu lực từ ngày 8/9. Động thái mới mở thêm một mặt trận trong cuộc tranh chấp thương mại giữa 2 quốc gia có nền kinh tế liên kết chặt chẽ.

Ngân hàng Trung ương Canada dự báo nền kinh tế nước này tăng trưởng 1,6% trong năm 2026. Tuy nhiên, Canada vẫn phụ thuộc đáng kể vào thị trường Mỹ, đặc biệt trong lĩnh vực xuất khẩu.

Năm 2025, Mỹ chiếm 71,7% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada, dù tỷ trọng này đã giảm từ mức 75,9% một năm trước đó. Trong khi xuất khẩu tương đương khoảng 1/3 GDP Canada, nước này chỉ là điểm đến của khoảng 15% lượng hàng hóa xuất khẩu từ Mỹ. Le Monde mô tả nền kinh tế Canada là “gần như hoàn toàn hướng về Mỹ”.

“Canada rõ ràng ở phía dễ bị tổn thương”, Ann Harrison, nhà kinh tế học tại Trường Kinh doanh Haas thuộc Đại học California, Berkeley, nhận xét.

Theo bà Harrison, các nhà kinh tế trong nhiều năm tập trung vào những lợi ích mà hội nhập kinh tế mang lại, nhưng đại dịch Covid 19 đã cho thấy mặt trái của sự phụ thuộc này. Khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn, cả Canada và Mỹ đều phải hứng chịu tác động. Với Canada, rủi ro còn lớn hơn khi đối tác thương mại quan trọng nhất ngày càng khó dự đoán.

Các ngành kinh tế bắt đầu chịu sức ép

Một số ngành sản xuất đã bắt đầu cảm nhận rõ sức ép. Các nhà sản xuất thép cho biết lượng hàng xuất khẩu giảm khoảng một nửa so với năm 2024 trong bối cảnh các biện pháp thuế quan liên tục được mở rộng.

Ngành gỗ cũng chịu tác động đáng kể. Trong 4 năm qua, 23 nhà máy gỗ xẻ tại Canada đã đóng cửa, trong khi 70 cơ sở khác phải cắt giảm sản lượng do những rào cản thương mại mới từ Mỹ.

Trong lĩnh vực năng lượng, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa 2 nước thậm chí còn sâu sắc hơn. Đây cũng là một trong những quân bài quan trọng của Ottawa trong các cuộc đàm phán với Washington.

Năm 2025, Mỹ tiếp nhận 90,8% lượng dầu khí xuất khẩu của Canada. Ở chiều ngược lại, Canada cung cấp 63,4% lượng dầu thô và 81,3% lượng điện mà Mỹ nhập khẩu.

Ngành ôtô cũng nằm trong nhóm dễ chịu tác động khi chuỗi sản xuất của Canada được tích hợp sâu với thị trường Mỹ. Ngành này sử dụng hơn 121.000 lao động trực tiếp tại Canada.

Tháng 1, General Motors cắt giảm 700 việc làm tại nhà máy ở Oshawa, kéo theo hàng trăm vị trí khác tại các nhà cung cấp bị ảnh hưởng. Hãng đồng thời thu hẹp hoạt động tại nhà máy Ingersoll ở Ontario.

Michael McAdoo, chuyên gia tại Boston Consulting Group ở Montréal, cho biết Canada đã mất khoảng 60 năm để hình thành chuỗi cung ứng ôtô tích hợp với Mỹ. Theo ông, việc tái cấu trúc chuỗi này không dễ dàng, bởi công suất sản xuất ôtô trên toàn cầu hiện đã dư thừa, trong khi Canada cũng khó nhanh chóng tìm được những thị trường thay thế tương đương.

Áp lực có thể còn gia tăng khi Tổng thống Trump tuyên bố sẽ áp mức thuế 50% đối với ôtô và linh kiện Canada nhập khẩu từ đầu năm tới.

Canada tìm đường ra ngoài thị trường Mỹ

Trong bối cảnh đó, chính phủ Thủ tướng Mark Carney đang thúc đẩy chiến lược đa dạng hóa thương mại, với mục tiêu tăng gấp đôi kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ vào năm 2035.

Tín hiệu ban đầu đã xuất hiện. Năm 2025, xuất khẩu của Canada sang các thị trường ngoài Mỹ tăng 17,2%, chiếm 28,3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa.

Châu Âu đang được xem là một trong những hướng mở rộng quan trọng. Canada đã tham gia cơ chế mua sắm quốc phòng SAFE và kỳ vọng xây dựng một quan hệ đối tác mới với Liên minh châu Âu.

Theo Wall Street Journal, Canada và EU đang thảo luận khả năng tạo điều kiện để hàng hóa, dịch vụ và lao động trong một số lĩnh vực chiến lược như năng lượng, trí tuệ nhân tạo, quốc phòng và khoáng sản quan trọng được lưu chuyển thuận lợi hơn giữa 2 bên.

Tuy nhiên, chuyển hướng thương mại không phải là bài toán đơn giản. Để tiếp cận sâu hơn các thị trường châu Âu và châu Á, Canada cần mở rộng công suất cảng biển, đường sắt và xây dựng thêm các hành lang năng lượng.

Boston Consulting Group xác định năng lực sản xuất, cơ sở hạ tầng và khả năng tiếp cận thị trường là 3 trở ngại lớn đối với quá trình đa dạng hóa của Canada.

Trong nhiều năm, hệ thống vận tải của nước này chủ yếu được xây dựng để phục vụ hoạt động thương mại xuyên biên giới với Mỹ. Vì vậy, việc chuyển hướng sang các thị trường xa hơn sẽ đòi hỏi lượng vốn đầu tư đáng kể.

Theo Reuters, các cuộc đàm phán Canada và EU cũng đang đề cập đến những dự án cơ sở hạ tầng chung như cáp ngầm dưới biển, trung tâm dữ liệu, hệ thống lưu trữ đám mây, mạng lưới vệ tinh và cơ sở vận chuyển năng lượng sang châu Âu.

Thu hút vốn quốc tế để tạo thêm động lực

Bên cạnh mở rộng thị trường xuất khẩu, Ottawa còn muốn thu hút thêm vốn từ nhiều đối tác quốc tế nhằm củng cố nền kinh tế trong nước.

Trong tuần này, Canada tổ chức một hội nghị thượng đỉnh tại Toronto, quy tụ khoảng 100 nhà đầu tư toàn cầu cùng các doanh nghiệp và chính quyền địa phương.

Tại buổi tiếp đón ngày 13/9, Thủ tướng Carney cho biết các nhà đầu tư lớn trên thế giới, đang quản lý tổng tài sản hơn 120.000 tỷ đôla Canada, sẽ tới Canada để tìm kiếm cơ hội đầu tư. Ông cũng cho biết muốn thu hút thêm vốn từ Saudi Arabia, đồng thời thúc đẩy quan hệ với Ấn Độ và Trung Quốc.

Trước đó, Carney cam kết thu hút 1.000 tỷ đôla Canada, tương đương 721 tỷ USD, trong vòng 5 năm bằng cách đơn giản hóa thủ tục hành chính và thúc đẩy các dự án trong lĩnh vực khai khoáng, năng lượng, công nghệ và cơ sở hạ tầng.

Theo Reuters, thu hút đầu tư nước ngoài được xem là một trong những yếu tố quan trọng giúp Canada ứng phó với tác động từ hàng rào thuế quan của Mỹ.

Dòng vốn FDI vào Canada đã tăng liên tục từ năm 2022. Giá trị FDI trung bình mỗi quý đạt khoảng 23 tỷ đôla Canada, tương đương 16,5 tỷ USD, trong giai đoạn 2024 và 2025, trước khi đạt khoảng 20 tỷ đôla Canada, tương đương 14,4 tỷ USD, trong các quý đầu năm 2026.

Dù vậy, Doug Porter, chuyên gia kinh tế trưởng tại BMO Capital Markets, cảnh báo việc thu hút lượng vốn lớn vào một nền kinh tế phát triển và trưởng thành như Canada sẽ không dễ dàng.

Không dễ quay lưng với thị trường Mỹ

Dù tìm cách đa dạng hóa, Canada cũng khó có thể nhanh chóng giảm vai trò của thị trường Mỹ. Mục tiêu của Ottawa vì thế không nhất thiết là cắt giảm xuất khẩu sang Mỹ, mà là tạo thêm những động lực tăng trưởng bên ngoài thị trường này.

“Không nên đặt mục tiêu giảm xuất khẩu sang Mỹ về giá trị tuyệt đối, mà là duy trì và bảo đảm tăng trưởng ở những thị trường khác”, McAdoo nhận định.

Harrison cũng cho rằng Canada cần mở rộng tối đa các thị trường xuất khẩu, đồng thời duy trì những chuỗi cung ứng hiện có.

Nền kinh tế Canada vì vậy đang đứng trước một bài toán cân bằng: tiếp tục khai thác lợi thế từ thị trường Mỹ trong khi từng bước xây dựng thêm các kênh thương mại và đầu tư với phần còn lại của thế giới.

Theo Le Monde, Canada khó có thể nhanh chóng thoát khỏi quỹ đạo kinh tế của Mỹ. Tuy nhiên, căng thẳng thương mại hiện nay đang buộc nước này phải nhìn nhận lại một chiến lược từng mang lại nhiều lợi ích: phụ thuộc quá lớn vào lợi thế tiếp cận thị trường Mỹ cũng đồng nghĩa với việc nền kinh tế dễ chịu tác động khi chính sách của Washington thay đổi.