Tiền mặt lưu thông giảm còn gần 2,1 triệu tỷ đồng, nguồn vốn huy động chưa theo kịp đà tăng tín dụng

285.000 tỷ đồng tiền mặt rời vùng đỉnh sau Tết

Lượng tiền mặt lưu thông trong nền kinh tế (Currency in Circulation, CiC) giảm tháng thứ 3 liên tiếp sau khi lập đỉnh vào tháng 2. Đến cuối tháng 5, quy mô CiC còn 2.089.400 tỷ đồng, giảm 45.100 tỷ đồng so với tháng 4 và 92.100 tỷ đồng so với tháng 3.

So với mức 2.374.600 tỷ đồng của tháng 2, quy mô tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống ngân hàng đã giảm 285.200 tỷ đồng, tương đương hơn 12%. Mức giảm này phản ánh nhu cầu nắm giữ tiền mặt hạ xuống sau cao điểm đầu năm.

Nhịp giảm trên gắn với chu kỳ lưu chuyển tiền mặt quanh Tết. Trong tháng 1–2, nhu cầu chi tiêu, thưởng lương, biếu tặng, nhập hàng, thanh toán công nợ và dự trữ tiền mặt tăng cao ở hộ gia đình, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Sau cao điểm mua sắm đầu năm, doanh thu bán hàng và các khoản thu bằng tiền mặt được đưa trở lại hệ thống ngân hàng thông qua hoạt động nộp tiền vào tài khoản, thanh toán hóa đơn, gửi tiết kiệm, trả nợ và thực hiện các giao dịch kinh doanh thường xuyên.

Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trong tổng phương tiện thanh toán (M2), hay tỷ lệ CiC/M2, giảm cùng chiều. Chỉ tiêu này hạ từ 12,09% trong tháng 2 xuống 11,11% trong tháng 3, 10,77% trong tháng 4 và còn 10,46% vào cuối tháng 5. Đây là mức thấp nhất từ đầu năm. Theo cơ cấu này, trong mỗi 100 đồng thuộc M2, có 10,46 đồng tồn tại dưới dạng tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống ngân hàng.

Quy mô CiC hiện cao hơn cùng kỳ năm trước. So với tháng 5/2025, lượng tiền mặt lưu thông tăng 290.700 tỷ đồng, tương đương hơn 16%. Tỷ trọng tiền mặt/M2 cũng cao hơn mức 9,48% cùng kỳ, chênh 0,98 điểm phần trăm.

Đến cuối tháng 5, tổng phương tiện thanh toán đạt 19.974.985 tỷ đồng, tăng 2,73% so với cuối năm trước, tương đương tăng 530.509 tỷ đồng. Tỷ trọng tiền mặt thu hẹp do tác động đồng thời của hai yếu tố: nhu cầu nắm giữ tiền mặt giảm sau mùa vụ, trong khi số dư trong hệ thống ngân hàng và các cấu phần khác của M2 tăng lên.

Thanh toán số tăng tốc, tiền mặt còn chiếm hơn 10% M2

Thanh toán số đang làm thay đổi phương thức luân chuyển dòng tiền bán lẻ. Trong quý I, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 37,98% về số lượng và 14,22% về giá trị. Giao dịch qua Internet tăng 65,68% về số lượng và 28,85% về giá trị. Giao dịch qua điện thoại di động tăng 33,22% về số lượng và 8,35% về giá trị. Giao dịch qua mã phản hồi nhanh (QR) tăng 16,43% về số lượng và 52,4% về giá trị.

Ở chiều ngược lại, số lượng giao dịch qua máy rút tiền tự động (ATM) giảm 9,29%. Toàn hệ thống còn 20.699 máy ATM, giảm 3,01%, trong khi số thiết bị chấp nhận thẻ đạt 772.552, tăng 0,53%. Các chỉ báo này cho thấy hoạt động thanh toán bán lẻ đang dịch chuyển nhiều hơn sang tài khoản ngân hàng, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào tiền mặt.

Khi người mua chuyển khoản và người bán nhận doanh thu qua tài khoản, số tiền bán hàng có thể tiếp tục được sử dụng để thanh toán cho nhà cung cấp, trả lương, trả nợ, gửi tiết kiệm hoặc chuyển cho đối tác. Phạm vi thanh toán qua ngân hàng càng mở rộng, nhu cầu rút tiền mặt khỏi tài khoản càng thu hẹp. Cơ chế này góp phần hỗ trợ số dư tiền gửi phục hồi sau giai đoạn đầu năm.

Thanh toán số chưa bao phủ toàn bộ các khu vực và loại giao dịch trong nền kinh tế. Chợ truyền thống, cửa hàng nhỏ, hộ kinh doanh cá thể, hoạt động mua bán tài sản, vàng, ngoại tệ tự do và một phần giao dịch có giá trị lớn còn sử dụng tiền mặt ở mức đáng kể. Đặc điểm này khiến lượng tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống ngân hàng duy trì cao hơn cùng kỳ, dù giao dịch số tăng nhanh tại các kênh bán lẻ hiện đại.

Chính sách hóa đơn điện tử đang thúc đẩy quá trình chuyển dịch tại khu vực bán lẻ và hộ kinh doanh. Nghị định 70/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/6/2025, sửa đổi Nghị định 123/2020/NĐ-CP về hóa đơn, chứng từ. Hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên, hoạt động bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ trực tiếp đến người tiêu dùng, thuộc diện sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền và kết nối chuyển dữ liệu với cơ quan thuế.

Quyết định 928/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu đến năm 2030 có 95% dân số từ 15 tuổi trở lên sở hữu tài khoản giao dịch; giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp 30 lần GDP; ít nhất 30% người trưởng thành gửi tiết kiệm tại tổ chức tín dụng. Các mục tiêu này thúc đẩy dòng tiền của dân cư, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ đi qua tài khoản giao dịch, phương thức thanh toán không dùng tiền mặt và các kênh tiết kiệm chính thức.

Mức độ chuyển dịch phụ thuộc nhiều vào khả năng thích ứng của khu vực kinh doanh nhỏ lẻ. Hộ kinh doanh phải cân đối chi phí thiết bị, thao tác lập hóa đơn, kê khai doanh thu, đối soát giao dịch và thói quen thanh toán của khách hàng. Dòng tiền bán hàng có khả năng lưu lại trong hệ thống ngân hàng lâu hơn khi phương thức thanh toán qua tài khoản thuận tiện, chi phí thấp, dễ ghi nhận và phù hợp với hoạt động kinh doanh hằng ngày. Đặc điểm này lý giải việc lượng tiền mặt lưu thông giảm trong tháng 3–5, trong khi tỷ trọng tiền mặt/M2 cao hơn cùng kỳ.

Tín dụng tăng hơn 1,1 triệu tỷ đồng, huy động tăng gần 480.000 tỷ đồng

Quy mô tiền gửi trong hệ thống ngân hàng phục hồi cùng thời điểm lượng tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống giảm. Đến cuối tháng 5, tổng số dư tiền gửi đạt 16.995.128 tỷ đồng, tăng 2,9% so với cuối năm trước. Tốc độ tăng cải thiện so với tháng 2, khi huy động giảm 0,61%, và tháng 3, khi huy động tăng 0,36%. Diễn biến này phản ánh nguồn vốn tiền gửi được bổ sung sau giai đoạn nhu cầu nắm giữ tiền mặt tăng mạnh đầu năm.

Tiền gửi dân cư tạo phần lớn mức tăng của nguồn vốn huy động. Đến cuối tháng 5, số dư tiền gửi của khu vực dân cư đạt 10.826.998 tỷ đồng, tăng 491.615 tỷ đồng so với cuối năm trước, tương đương 4,76%. Trong khi đó, tiền gửi của tổ chức kinh tế (TCKT) đạt 6.168.130 tỷ đồng, thấp hơn 12.374 tỷ đồng so với cuối năm trước, dù đã tăng 296.919 tỷ đồng so với đáy tháng 2.

Chênh lệch trên phản ánh đặc điểm sử dụng nguồn tiền của hai khu vực. Hộ gia đình ưu tiên tích lũy, dự phòng thanh khoản và hưởng lãi suất. Doanh nghiệp sử dụng số dư trên tài khoản để bổ sung vốn lưu động, trả lương, thanh toán cho nhà cung cấp, thực hiện nghĩa vụ thuế, trả nợ vay, nhập hàng và phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Sau 5 tháng, tổng số dư tiền gửi tăng 479.241 tỷ đồng, trong khi riêng tiền gửi dân cư tăng 491.615 tỷ đồng. Mức tăng của khu vực dân cư lớn hơn phần tăng ròng của toàn hệ thống do tiền gửi TCKT còn thấp hơn cuối năm trước.

Áp lực nguồn vốn phát sinh từ chênh lệch giữa tốc độ mở rộng tín dụng và tăng trưởng tiền gửi. Đến cuối tháng 5, tổng dư nợ tín dụng đạt 19.703.851 tỷ đồng, tăng 5,96% so với cuối năm trước, tương đương tăng 1.108.921 tỷ đồng. Trong cùng giai đoạn, tổng số dư tiền gửi tăng 479.241 tỷ đồng.

Tốc độ tăng tín dụng gấp khoảng 2,06 lần tốc độ tăng huy động. Xét theo quy mô bổ sung, dư nợ cho vay tăng gấp 2,31 lần lượng tiền gửi tăng thêm. Chênh lệch giữa phần tăng thêm của hai chỉ tiêu đạt 629.680 tỷ đồng.

Khoảng chênh lệch 629.680 tỷ đồng phản ánh phần tăng thêm của tín dụng vượt phần tăng thêm của tiền gửi, không phải mức thiếu hụt thanh khoản tuyệt đối của hệ thống ngân hàng. Khi các ngân hàng giải ngân, dòng vốn tín dụng có thể quay lại hệ thống qua tài khoản của nhà cung cấp, người lao động hoặc đối tác nhận thanh toán. Phần vốn bị rút ra dưới dạng tiền mặt hoặc chuyển qua các kênh ngoài ngân hàng sẽ không tạo ra số dư tiền gửi tương ứng với mức tăng của dư nợ cho vay.

Đến cuối tháng 5, lượng tiền mặt lưu thông đã giảm đáng kể so với đỉnh tháng 2, tỷ trọng tiền mặt/M2 hạ về 10,46% và quy mô tiền gửi tăng 2,9% so với cuối năm trước. Trong cùng thời gian, tiền gửi TCKT chưa trở lại mức cuối năm 2025, còn tốc độ tăng tín dụng cao hơn hơn 2 lần tốc độ tăng huy động. Diễn biến nguồn vốn trong giai đoạn tiếp theo gắn với khả năng phục hồi của tiền gửi doanh nghiệp, số dư trên tài khoản thanh toán và mức độ lưu chuyển dòng tiền qua hệ thống ngân hàng.