TS. Võ Trí Thành: Đừng chỉ nhìn vốn, FDI và tiêu dùng để đo tăng trưởng

Phát biểu tại hội thảo về tái cơ cấu nền kinh tế giai đoạn 2021-2025 và xác lập mô hình tăng trưởng giai đoạn 2026-2030, TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, nhấn mạnh tái cơ cấu và tăng trưởng có quan hệ hai chiều.

Theo ông, tăng trưởng tạo ra yêu cầu thay đổi cấu trúc nền kinh tế, trong khi sự thay đổi về cấu trúc lại quyết định chất lượng và hướng đi của tăng trưởng.

Nhìn lại quá trình này, Việt Nam bắt đầu đẩy mạnh tái cơ cấu từ năm 2012 và chính thức triển khai từ năm 2013, trước hết tập trung vào ba lĩnh vực là tài chính - ngân hàng, doanh nghiệp nhà nước và đầu tư công. Sau đó, phạm vi được mở rộng sang nông nghiệp, du lịch, công nghiệp hỗ trợ, tham gia chuỗi cung ứng, đổi mới sáng tạo và kinh tế số.

Tuy nhiên, TS. Võ Trí Thành cho rằng điểm nghẽn lớn nằm ở tốc độ thay đổi tư duy và cách tiếp cận.

Một số mục tiêu được đặt ra từ nhiều năm trước vẫn chưa hoàn thành. Xử lý nợ xấu, tái cấu trúc ngân hàng tiếp tục là quá trình kéo dài, trong khi những điểm nghẽn căn bản của công nghiệp hỗ trợ vẫn chưa được giải quyết triệt để.

“Đó mới là cái chất. Nếu chúng ta muốn thay đổi mô hình tăng trưởng thì cái chất của quá trình đó chính là nhìn nhận cấu trúc”, ông Thành nhấn mạnh.

Đã đến lúc đo đếm bằng hiệu quả thay vì con số quy mô

Theo chuyên gia, các chỉ tiêu như đầu tư, FDI hay tiêu dùng phần lớn mới phản ánh quy mô của nền kinh tế. Điều Việt Nam cần quan tâm hơn là chất lượng và hiệu quả.

Với FDI, vấn đề không chỉ nằm ở số vốn đăng ký hay giải ngân bao nhiêu, mà quan trọng hơn là dòng vốn đó mang lại công nghệ gì, tạo ra giá trị gia tăng ra sao và liên kết thế nào với doanh nghiệp trong nước.

Tương tự, đầu tư tư nhân và đầu tư nhà nước cũng cần được đánh giá bằng hiệu quả thực tế, khả năng tạo giá trị và mức độ lan tỏa tới toàn bộ nền kinh tế.

Đây cũng là lý do Việt Nam cần thay đổi cách nhìn về cấu trúc nền kinh tế. Thay vì chỉ phân chia nền kinh tế thành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ, TS. Võ Trí Thành cho rằng công nghệ phải trở thành một lăng kính mới để nhìn nhận nền kinh tế.

“Công nghệ bao phủ toàn bộ nền kinh tế. Công nghệ xanh nằm trong tất cả sản phẩm, quy trình, hạ tầng. Kinh tế số cũng bao trùm tất cả”, ông nói.

Từ đó, Việt Nam cần xác định mình đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị công nghệ: tiếp thu, làm chủ, cải tiến hay sáng tạo. Đây không chỉ là câu chuyện của một vài ngành công nghệ cao, mà liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế.

Dữ liệu phải trở thành nền tảng

Cùng với công nghệ, dữ liệu cần được coi là một hạ tầng quan trọng của mô hình tăng trưởng mới.

Theo TS. Võ Trí Thành, kinh tế số, AI và các mô hình quản trị hiện đại đều dựa trên dữ liệu. Trong khi đó, nền tảng dữ liệu của Việt Nam vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển.

Một nền kinh tế muốn chuyển sang tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo không thể thiếu dữ liệu chất lượng cao để doanh nghiệp ra quyết định, Nhà nước hoạch định chính sách và các mô hình AI phát huy hiệu quả.

Bên cạnh đó, Việt Nam phải nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu. Tham gia chuỗi cung ứng không chỉ dừng ở khâu sản xuất, mà cần mở rộng sang hàng hóa trung gian, đầu vào, đầu ra và dữ liệu.

Mục tiêu cuối cùng là tăng mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam và nâng phần giá trị được giữ lại trong nước.

Tăng trưởng cao phải đi cùng tự cường

Theo TS. Võ Trí Thành, mô hình tăng trưởng mới không thể chỉ đặt mục tiêu tăng trưởng cao. Tăng trưởng phải đi cùng chất lượng, tính bền vững, bao trùm và khả năng chống chịu.

Đặc biệt, Việt Nam cần củng cố năng lực tự cường và tự chủ chiến lược, trong đó có chủ quyền về công nghệ. Cuộc cách mạng công nghệ đang mở ra cơ hội để Việt Nam không chỉ đi sau và bắt kịp, mà có thể tham gia sâu hơn vào quá trình sáng tạo. Lực lượng lao động trẻ và khả năng thích ứng với công nghệ mới, đặc biệt trong lĩnh vực số, là những lợi thế đáng kể.

Dù vậy, cơ hội đi kèm với không ít thách thức: huy động và phân bổ vốn, giữ ổn định kinh tế vĩ mô, cân bằng giữa tự do hóa và bảo hộ trong chính sách công nghiệp, đồng thời xử lý các vấn đề cũ trong khi phải xây dựng những nền tảng hoàn toàn mới.

Vì vậy, chất lượng tăng trưởng phải trở thành trọng tâm của quá trình tái cấu trúc.

Tăng trưởng phải tạo được hiệu ứng lan tỏa tới doanh nghiệp nhỏ, hộ gia đình và người dân; đồng thời bảo đảm nguồn lực được phân bổ vào những khu vực tạo ra giá trị cao hơn.

Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng thể chế đủ linh hoạt để thử nghiệm các mô hình mới thông qua sandbox, đồng thời nâng chất lượng dữ liệu để chính sách được xây dựng trên nền tảng thông tin đầy đủ và chính xác hơn.

“Việt Nam đang đứng trước cơ hội rất lớn nhưng thời gian không còn nhiều”, TS. Võ Trí Thành nói.

Theo ông, giai đoạn 2026-2030 có ý nghĩa quyết định đối với mục tiêu vượt bẫy thu nhập trung bình. Để làm được điều đó, Việt Nam cần một hệ thống quản trị linh hoạt, khung pháp lý minh bạch và trên hết là niềm tin của doanh nghiệp, người dân vào tiến trình cải cách.