Từ bài học Vinashin, Vinalines đến sự ra đời Nghị quyết 79: Lối mở chưa từng có cho 'sếu đầu đàn' kinh tế Việt Nam vươn tầm thế giới

Khi kinh tế nhà nước không chỉ gói gọn trong các doanh nghiệp nhà nước

Vào những ngày đầu năm 2026, Tổng Bí thư đã ký ban hành Nghị quyết số 79 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, một văn kiện được đánh giá là quan trọng bậc nhất cho giai đoạn phát triển 5 năm sắp tới.

Nghị quyết được kỳ vọng là một bước ngoặt, tạo ra những giải pháp đột phá để giải quyết bài toán hiệu quả vốn đã tồn tại nhiều thách thức trong khu vực kinh tế nhà nước suốt nhiều thập kỷ qua. Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào chu kỳ phát triển mới 2026-2030, việc định hình lại vai trò và năng lực của kinh tế nhà nước được xem là một trong hai "động cơ" chính, cùng với kinh tế tư nhân, để đưa con tàu kinh tế cất cánh mạnh mẽ, đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số đã đề ra.

Trước hết, cần làm rõ một khái niệm quan trọng mà Nghị quyết 79 đã xác lập: kinh tế nhà nước không chỉ gói gọn trong các doanh nghiệp nhà nước.

Giải thích về khái niệm này, tại Talkshow "Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước", chuyên gia Nguyễn Minh Tuấn - Giám đốc điều hành kiêm đồng sáng lập của Cộng đồng Cố vấn tài chính Việt Nam (VWA), CEO của AFA Capital cho rằng, kinh tế nhà nước là một thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế, bao gồm năm nền tảng cốt lõi. Đó là đất đai, tài nguyên khoáng sản, không gian ngầm; các công trình kết cấu hạ tầng do nhà nước đầu tư; ngân sách nhà nước và các quỹ tài chính ngoài ngân sách; các doanh nghiệp nhà nước và vốn nhà nước tại doanh nghiệp; cuối cùng là các đơn vị sự nghiệp công lập.

Chuyên gia Nguyễn Minh Tuấn nhấn mạnh rằng mục tiêu chính của các thành phần này là phát triển kinh tế - xã hội, ổn định vĩ mô và đảm bảo an ninh quốc phòng. Việc xác định phạm vi rộng lớn này cho thấy tầm nhìn toàn diện của Đảng trong việc huy động mọi nguồn lực công cho mục tiêu tăng trưởng.

Nhìn lại lịch sử, cũng tại buổi talkshowchuyên gia Long Phan - CEO AFA Group Long cho rằng, chúng ta đã trải qua những giai đoạn thăng trầm của khu vực kinh tế này.

Cách đây 20 năm, giai đoạn 2006-2010, Việt Nam từng đặt nhiều kỳ vọng vào các "quả đấm thép" là những tập đoàn kinh tế lớn được nâng cấp từ các tổng công ty. Tuy nhiên, thực tế đã để lại những bài học kinh nghiệm đắt giá như trường hợp của Vinashin hay Vinalines, nơi hoạt động kém hiệu quả và chịu ảnh hưởng nặng nề từ khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Từ đó, Nghị quyết 79 đã thẳng thắn thừa nhận bốn hạn chế chủ yếu bao gồm thể chế pháp luật chậm đổi mới, nguồn lực quản lý chưa hiệu quả dẫn đến thất thoát, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước còn thấp và bộ máy đơn vị sự nghiệp công lập chưa tinh gọn.

Để khắc phục những tồn tại đó, Nghị quyết 79 đưa ra quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, dẫn dắt và kiến tạo phát triển.

Ông Phan Long phân tích rằng, dù Nghị quyết 68 trước đó xác định kinh tế tư nhân là thành phần quan trọng nhất, nhưng kinh tế nhà nước vẫn đóng vai trò dẫn dắt thông qua việc thực hiện các trách nhiệm chính trị và xã hội mà khu vực tư nhân chưa đủ khả năng hoặc chưa sẵn sàng đảm nhận.

Nghị quyết số 79 và những mục tiêu đầy tham vọng

Một điểm mới đầy tính đột phá là quan điểm kinh tế nhà nước phải hoạt động theo nguyên tắc thị trường và bình đẳng trước pháp luật với các thành phần kinh tế khác. Điều này đồng nghĩa với việc nhà nước sẽ tách bạch nhiệm vụ chính trị với hoạt động kinh doanh, đưa các chuẩn mực quốc tế vào quản trị để tăng tính hiệu quả.

Một điểm sáng nữa trong Nghị quyết số 79 là mục tiêu cụ thể đến năm 2030, Nhà nước phấn đấu có ít nhất 50 doanh nghiệp lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 đến 3 doanh nghiệp lọt vào bảng xếp hạng Fortune Global 500 của thế giới. Trong lĩnh vực tài chính, mục tiêu là có ít nhất 3 ngân hàng thương mại nhà nước nằm trong top 100 ngân hàng lớn nhất khu vực Châu Á về tổng tài sản.

Ông Phan Long nhận định đây là những mục tiêu quyết đoán, yêu cầu các doanh nghiệp không chỉ tăng quy mô vốn mà còn phải đi đầu về công nghệ và quản trị. Đặc biệt, 100% doanh nghiệp nhà nước phải thực hiện quản trị trên nền tảng số và áp dụng các nguyên tắc quản trị hiện đại theo chuẩn mực của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế).

Theo Nghị quyết 79, tầm nhìn đến năm 2045, khi Việt Nam hướng tới kỷ niệm 100 năm thành lập nước, mục tiêu là trở thành nước phát triển có thu nhập cao. Khi đó, mức dự trữ quốc gia phải đạt tối thiểu 2% GDP, có 5 doanh nghiệp nhà nước lọt top 500 thế giới và tối thiểu 50% đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ hoàn toàn về tài chính.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Nghị quyết 79 đề ra các nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào hoàn thiện thể chế và con người. Ông Nguyễn Minh Tuấn cho biết, giải pháp then chốt là xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ "dám nghĩ, dám làm" và chuyển từ phương thức "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" gắn với trách nhiệm giải trình cao. Việc quản trị dựa trên số liệu và chấm dứt tình trạng thanh tra chồng chéo cũng được xem là cách để giải phóng sức sáng tạo của cán bộ trong khu vực công.

Một trong những giải pháp cụ thể quan trọng khác là đẩy mạnh hợp tác công tư (PPP) trong phát triển hạ tầng chiến lược. Ông Phan Long giải thích rằng nguồn ngân sách nhà nước chỉ chiếm khoảng 18% GDP trong 5 năm tới, do đó không thể đủ để thực hiện các siêu dự án như đường sắt cao tốc hay các trục cao tốc đồng bộ.

Việc sử dụng kinh tế nhà nước làm đòn bẩy để huy động vốn và tính hiệu quả từ khu vực tư nhân thông qua cơ chế PPP là con đường tất yếu. Đồng thời, các ngân hàng thuộc nhóm "Big Four" sẽ được ưu tiên tăng vốn điều lệ để nâng cao năng lực tài chính, giữ vững vai trò chủ đạo trong việc điều tiết thị trường tiền tệ và hỗ trợ ổn định vĩ mô.

Đối với các đơn vị sự nghiệp công lập như bệnh viện hay trường học, xu hướng xã hội hóa sẽ tiếp tục được đẩy mạnh. Ông Phan Long kỳ vọng rằng khi các đơn vị này tự chủ kinh tế và hoạt động theo cơ chế thị trường, chất lượng dịch vụ công sẽ được nâng cao, thu nhập của y bác sĩ và giáo viên sẽ được cải thiện, từ đó phục vụ tốt hơn nhu cầu của nhân dân.

Việc xã hội hóa không chỉ giúp giảm gánh nặng chi thường xuyên cho ngân sách mà còn tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong cung cấp dịch vụ công cơ bản.

Nghị quyết 79 ban hành ngay đầu kỳ kế hoạch 5 năm 2026-2030 là một thông điệp mạnh mẽ về việc làm mới và tăng cường năng lực cho kinh tế nhà nước.

Chuyên gia Nguyễn Minh Tuấn ví von rằng, nền kinh tế Việt Nam giống như một chiếc máy bay muốn cất cánh cần có hai động cơ khỏe mạnh là kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Bằng việc thẳng thắn nhìn vào những sai lầm trong quá khứ và đặt ra các tiêu chuẩn quản trị quốc tế, Nghị quyết này không chỉ hướng tới việc quản lý tài sản quốc gia tốt hơn mà còn tạo ra một môi trường bình đẳng, giúp mọi thành phần kinh tế cùng phát triển.

Sự thành công trong việc thực thi Nghị quyết 79 sẽ là chìa khóa để Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển thu nhập cao vào năm 2045.