Vị hoàng đế duy nhất lên ngôi hai lần, 4 con trai đều làm vua, có vợ là người Hà Lan

Trải qua 37 năm trị vì chia thành hai giai đoạn từ năm 1619 đến năm 1643 và từ năm 1649 đến năm 1662, vua Lê Thần Tông (tên thật Lê Duy Kỳ) nắm giữ hàng loạt kỷ lục chưa từng có trong 15 triều đại phong kiến Việt Nam.

Vua Lê Thần Tông chào đời năm 1607 trong bối cảnh đất nước chìm trong thời kỳ phân quyền Nam - Bắc triều và cục diện Vua Lê - Chúa Trịnh hình thành rõ rệt. Ông là con trưởng của vua Lê Kính Tông và Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trinh.

Sau biến cố năm 1619 khi vua cha bị ép tự thắt cổ, hoàng tử Duy Kỳ lúc mới 12 tuổi được đưa lên ngai vàng lấy hiệu là Lê Thần Tông. Sở hữu tướng mạo đế vương với sống mũi cao cùng mặt rồng, cậu thiếu niên sớm tỏ rõ sự thông minh vượt trội, học rộng và mưu lược sâu sắc.

Dưới sự sắp đặt của triều đình và thế lực họ Trịnh, cuộc đời và triều đại của Lê Thần Tông gắn liền với chuỗi biến động lớn. Lần thứ nhất, ông trị vì từ năm 1619 đến năm 1643 tổng cộng 24 năm rồi nhường ngôi cho con trai là Lê Duy Hựu (vua Lê Chân Tông) để lên làm Thái thượng hoàng trong khoảng thời gian 6 năm từ năm 1643 đến năm 1649.

Sau khi vua Lê Chân Tông qua đời vì bạo bệnh, ông được triều thần đưa trở lại ngai vàng lần thứ hai và tiếp tục trị vì thêm 13 năm từ năm 1649 đến năm 1662. Sự kiện này giúp ông trở thành vị vua duy nhất trong lịch sử nước ta nắm giữ ngôi báu hai lần với nhiều niên hiệu khác nhau.

Chuyện hôn nhân của nhà vua cũng mang đậm dấu ấn chính trị thời đại. Vào năm 1630, theo sự chi phối của chúa Trịnh Tráng, vua Lê Thần Tông bị ép lấy con gái chúa là bà Trịnh Thị Ngọc Trúc làm hoàng hậu. Khi ấy, nhà vua mới 23 tuổi còn hoàng hậu đã ở tuổi 36, hơn ông 13 tuổi và từng góa chồng, có sẵn 4 con riêng với người bác họ của vua là Cường Quận công Lê Trụ.

Trước cuộc hôn nhân trái ngang này, các triều thần gồm Nguyễn Trực và Nguyễn Danh Thế nhiều lần dâng sớ can ngăn nhưng vua không nghe mà tặc lưỡi nói rằng: "Xong việc thì thôi, lấy gượng vậy". Sách sử chép lại rằng, từ hôm ấy trời mưa dầm ngày đêm không ngớt như một điềm báo về sự miễn cưỡng của cuộc tình chính trị. Dù vậy, sự hy sinh thầm lặng của nhà vua đã góp phần củng cố khối đoàn kết thượng tầng, giúp duy trì sự ổn định xã hội Đàng Ngoài suốt hai thế kỷ.

Mặc dù không có thực quyền tối cao, Lê Thần Tông vẫn chứng tỏ tài trị nước và tầm nhìn sáng suốt qua việc chấn chỉnh triều chính trọng dụng hiền tài. Sử gia Ngô Sĩ Liên từng ngợi khen: "Vua với nhà Chúa vui vẻ hòa hợp một nhà, dồi dào phong thái thuần hậu hòa mục, ung dung rủ áo chắp tay mà hưởng lộc trời. Thế chẳng tốt đẹp sao. Bốn lần xa giá xuất chinh, hai lần bước lên ngôi báu, đó cũng là xưa nay hiếm có".

Dưới triều đại của ông, kỷ cương phép nước được giữ gìn nghiêm ngặt. Nhà vua rất nghiêm khắc trong việc tuyển chọn nhân tài qua các khoa thi. Đơn cử vào năm 1623, phát hiện tiến sĩ mới đỗ là Nguyễn Trật từng gian lận thi cử ở kỳ thi hội trước, vua kiên quyết không cho xướng danh và tước bỏ thứ bậc.

Tới năm 1628, các kỳ thi chọn được nhiều danh nhân kiệt xuất trong đó có nhà ngoại giao lỗi lạc Giang Văn Minh. Các năm 1631, 1634, 1637 và 1643 triều đình tiếp tục tổ chức nhiều kỳ thi minh bạch, loại bỏ các trường hợp gian lận như vụ Nguyễn Văn Quang nhằm bảo đảm sự công bằng tối đa cho nền học vấn quốc gia.

Hậu cung độc đáo của vua Lê Thần Tông

Cuộc đời chốn hậu cung của vua Lê Thần Tông gắn liền cùng những giai thoại độc đáo chưa từng có trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Ngoài Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, nhà vua còn có 5 người vợ khác thuộc đủ các dân tộc và quốc tịch gồm một phi tần người Mường, một phi tần người Xiêm, một phi tần người Hán, một phi tần người Ai Lao và đặc biệt là một vương phi người châu Âu tên Orona (hoặc OurouSan) người Hà Lan.

Theo các tư liệu lịch sử như cuốn Tường trình về Đàng Ngoài của linh mục Alexandre de Rhodes và sách Le Thanh Hoa của nhà sử học Charles Robequin, bà Orona là con gái của viên phó toàn quyền Hà Lan tại Đài Loan.

Trong chuyến thương đoàn sang Đại Việt năm 1630, bà gặp vua Lê Thần Tông ở kinh thành Thăng Long và quyết định ở lại làm vợ vua theo lời khuyên của cha mình. Sự xuất hiện của vương phi người Hà Lan gắn liền với giai đoạn mở cửa giao thương mạnh mẽ giữa Đàng Ngoài và công ty Đông Ấn Hà Lan, lập nên các thương điếm tấp nập tại Phố Hiến và Kẻ Chợ, góp phần đưa kinh tế Đại Việt thời kỳ ấy đạt tới sự thịnh vượng.

Dù hậu cung quy tụ những người phụ nữ đến từ các nền văn hóa khác nhau, 6 bà vợ của vua Lê Thần Tông vẫn chung sống hòa thuận. Tương truyền, các bà đã cùng nhau góp tiền công đức để tạc 6 pho tượng gỗ quý sơn son thếp vàng mô tả chính dung nhan và trang phục truyền thống của từng người với nguyện ước mãi mãi bên nhau.

Vua Lê Thần Tông qua đời vào năm 1662 ở tuổi 56, được an táng tại lăng Quần Ngọc (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa). Sau khi ông qua đời, 4 người con trai của ông lần lượt kế vị ngai vàng. Người con thứ nhất là Lê Chân Tông (Lê Duy Hựu), lên ngôi năm 1643 khi mới 13 tuổi nhưng chỉ ở ngôi 6 năm thì lâm bệnh qua đời sớm năm 1649.

Con trai thứ là Lê Huyền Tông (Lê Duy Vũ) kế vị năm 1662 sau khi cha mất, trị vì được 9 năm thì qua đời ở tuổi 18 vì bạo bệnh. Chính vua Lê Huyền Tông là người đã cho dựng chùa Đại Bi (chùa Mật Sơn) tại tỉnh Thanh Hóa để thờ phụng vua cha cùng các hoàng thái hậu và phi tần.

Người con tiếp theo là Lê Gia Tông (Lê Duy Hợi) lên ngôi năm 1671 nhưng cũng chỉ ở ngôi được 4 năm rồi qua đời vì bệnh nặng. Cuối cùng, con út của Lê Thần Tông là Lê Hy Tông (Lê Duy Hợp) lên ngôi năm 1675 và trở thành người con trị vì lâu nhất với 30 năm trên ngai vàng, góp phần giữ vững sự ổn định lâu dài cho triều đại.

Giá trị và di sản mà vua Lê Thần Tông để lại hiện diện rõ nét qua các di tích lịch sử trường tồn với thời gian. Tại tỉnh Thanh Hóa, 5 pho tượng phi tần của vua được rước về đền Nhà Lê, di tích lịch sử cấp quốc gia, trong khi pho tượng tuyệt mỹ của Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và vinh dự công nhận là bảo vật quốc gia.

Dù có ý kiến trái chiều về cuộc đời và phong cách sống của ông, lịch sử hiện đại ngày càng ghi nhận công lao to lớn của Lê Thần Tông trong việc duy trì hòa bình, bảo vệ biên giới phía Bắc và thúc đẩy giao lưu văn hóa quốc tế cách đây gần 4 thế kỷ.