Vị Thiếu tướng hy sinh tại chiến trường Trị - Thiên, từng làm cố vấn quân sự cho Lào, được Bác Hồ trực tiếp đặt tên

Người học trò được Bác Hồ tin tưởng

Thiếu tướng Hoàng Sâm tên thật là Trần Văn Kỳ, sinh năm 1915 tại làng Lệ Sơn, xã Văn Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình (nay thuộc xã Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Trị). Ông là một trong những tướng lĩnh đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam được Chủ tịch Hồ Chí Minh phong quân hàm trong đợt đầu năm 1948, đồng thời là Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Sinh ra vào những năm đầu thế kỷ XX, do hoàn cảnh gia đình khó khăn, không có ruộng đất canh tác, cậu bé Trần Văn Kỳ theo gia đình rời quê hương sang Thái Lan tìm kế sinh nhai. Tại đây, nhờ sự sáng dạ và nhanh nhẹn, ông được Thầu Chín (bí danh của Nguyễn Ái Quốc trong thời gian hoạt động tại Thái Lan) lựa chọn và huấn luyện làm liên lạc.

Dưới sự dìu dắt của Thầu Chín, Trần Văn Kỳ tích cực tham gia tuyên truyền, vận động bà con Việt kiều tham gia các tổ chức cách mạng. Năm 1934, trong quá trình hoạt động trong phong trào Việt kiều, ông bị mật thám Thái Lan bắt tại Bangkok và giam giữ một năm, sau đó bị trao cho Lãnh sự quán Pháp.

Do không có bằng chứng để kết tội, phía Pháp phải trả ông lại cho nhà cầm quyền Thái Lan. Sau khi bị trục xuất, ông được tổ chức đưa sang Trung Quốc. Trong thời gian này, mật thám bắt và thủ tiêu thân phụ của Trần Văn Kỳ. Khi đến Nam Ninh, Quảng Tây, ông được đồng chí Phùng Chí Kiên tạo điều kiện cho học tiếng Hoa.

Đầu năm 1937, đồng chí Hoàng Văn Thụ cử Trần Văn Kỳ về nước tham gia Tỉnh ủy Cao Bằng. Một năm sau, ông tham gia đội du kích kháng Nhật của Đảng Cộng sản Trung Quốc tại khu vực biên giới Việt Nam - Trung Quốc.

Mùa đông năm 1940, tại Tĩnh Tây, Trung Quốc, khu vực sát biên giới Cao Bằng, Trần Văn Kỳ gặp lại Thầu Chín. Tại đây, ông mới biết người mà mình từng gặp và hoạt động cùng chính là Nguyễn Ái Quốc. Người đặt cho ông tên mới là Hoàng Sâm.

Sau khi báo cáo tình hình, Hoàng Sâm được Nguyễn Ái Quốc tin tưởng cho thường xuyên ở gần để tiếp tục được huấn luyện về chính trị và giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Trong đó có việc tìm đường, xây dựng các địa điểm liên lạc an toàn, chuẩn bị cho Nguyễn Ái Quốc trở về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng.

Cuối tháng 1/1941, đồng chí Hoàng Sâm cùng các đồng chí Phùng Chí Kiên, Vũ Anh, Lê Quảng Ba, Đặng Văn Cáp và những người khác thực hiện nhiệm vụ bảo vệ lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về nước an toàn.

Cuối năm 1941, tại Cao Bằng, Đội du kích Pác Bó gồm 12 chiến sĩ được thành lập, do đồng chí Lê Quảng Ba làm Đội trưởng, đồng chí Hoàng Sâm làm Đội phó.

Đến giữa năm 1942, đồng chí Hoàng Sâm được giao nhiệm vụ Đội trưởng. Đội có nhiệm vụ bảo vệ khu căn cứ, bảo vệ Bác, tham gia tuyên truyền, xây dựng cơ sở cách mạng, đồng thời tiễu phỉ, trừ gian tại khu vực biên giới.

Với bí danh Trần Sơn Hùng, đồng chí Hoàng Sâm tích cực tham gia các hoạt động diệt phỉ, bảo vệ cơ sở cách mạng, góp phần tạo điều kiện để các hội cứu quốc ở vùng Lục Khu, Hà Quảng phát triển.

Đầu tháng 5/1942, Đại hội Đảng bộ tỉnh Cao Bằng lần thứ I được triệu tập tại Kẻ Giẳng, xã Hoàng Tung, châu Hòa An. Đại hội bầu Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh chính thức gồm 9 đồng chí, do đồng chí Hoàng Đức Thạc làm Bí thư. Đồng chí Hoàng Sâm được bầu làm ủy viên.

Từ tháng 2 đến cuối năm 1943, ông được giao nhiệm vụ tổ chức lực lượng bảo vệ các tổ “xung phong Nam tiến”, xây dựng cơ sở, phát triển lực lượng và phong trào cách mạng, đồng thời nối thông liên lạc giữa các khu căn cứ ở Việt Bắc.

Vị Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

Ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập. Đội được biên chế thành 3 tiểu đội, do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy chung. Đồng chí Hoàng Sâm được lựa chọn làm Đội trưởng.

Chỉ vài ngày sau khi thành lập, dưới sự chỉ đạo, chỉ huy của đồng chí Võ Nguyên Giáp, Đội trưởng Hoàng Sâm cùng Ban Chỉ huy đội tổ chức 2 trận đánh đầu tiên là Phai Khắt và Nà Ngần.

Ngày 25/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tiến công đồn Phai Khắt. Một ngày sau, ngày 26/12/1944, đội tiếp tục đánh đồn Nà Ngần. Cùng với trận Đồng Mu sau đó, những chiến thắng đầu tiên này mở đầu cho truyền thống chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Hai trận Phai Khắt và Nà Ngần có quy mô không lớn nhưng mang ý nghĩa quan trọng về chính trị và quân sự, góp phần cổ vũ phong trào cách mạng tại Cao - Bắc - Lạng.

Đặc biệt, với 2 chiến thắng đầu tiên, Đội trưởng Hoàng Sâm đã thực hiện nhiệm vụ được lãnh tụ Hồ Chí Minh giao trước ngày thành lập đội là trong vòng một tháng phải có hoạt động nhằm gây tin tưởng cho các chiến sĩ và tạo truyền thống hành động tích cực, nhanh chóng cho bộ đội.

Trong những năm 1945-1947, đồng chí Hoàng Sâm giữ cương vị Khu trưởng Chiến khu 2, kiêm Chỉ huy trưởng Mặt trận Tây Tiến. Cùng với các đồng chí trong Bộ Chỉ huy Chiến khu và Bộ Chỉ huy Mặt trận, ông lãnh đạo, chỉ đạo quân và dân trên địa bàn xây dựng thực lực kháng chiến, phát triển lực lượng vũ trang, chiến đấu ngăn chặn quân Pháp xâm lược tại mặt trận Tây Tiến và các mặt trận ở miền xuôi, chia lửa với mặt trận Hà Nội.

Ngày 20/1/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 111/SL, theo đó đồng chí Hoàng Sâm được thụ cấp Thiếu tướng kể từ ngày 1/1/1948. Ông là một trong những tướng lĩnh đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam được phong quân hàm trong đợt này.

Đảm nhận nhiều nhiệm vụ quan trọng

Giai đoạn 1951-1953, Thiếu tướng Hoàng Sâm là phái viên của Bộ, tham gia các chiến dịch cùng Đại đoàn 312, Đại đoàn 304. Sau đó, ông được giao làm Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304, Chỉ huy trưởng Mặt trận Trung Lào, tham gia giải phóng thị xã Thà Khẹt.

Tiếp đó, ông giữ cương vị Đại đoàn trưởng Đại đoàn 320. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, ông chỉ huy lực lượng tiếp quản Hải Phòng. Cuối năm 1955, đồng chí Hoàng Sâm được giao nhiệm vụ Tư lệnh Quân khu Tả Ngạn, sau đó là Tư lệnh Quân khu Hữu Ngạn và Tư lệnh Quân khu III.

Năm 1962, với bí danh Chăn Di, Thiếu tướng Hoàng Sâm cùng tướng Lê Chưởng được cử sang Lào làm nhiệm vụ chuyên gia quân sự. Thời điểm đó, Pathet Lào và Hoàng gia Lào thành lập Chính phủ Liên hiệp, các cố vấn quân sự Việt Nam được cử sang hỗ trợ cả 2 lực lượng.

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tại Lào, Thiếu tướng Hoàng Sâm làm việc với các tướng lĩnh Quân đội Quốc gia Lào, trong đó nhiều sĩ quan thuộc “cánh hữu” xuất thân từ các gia đình quan lại, giàu có.

Với kiến thức được trang bị, kinh nghiệm trong đấu tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam cùng kinh nghiệm vận động, thu phục các trùm phỉ, ông đã tạo được sự nể phục của các tướng lĩnh Quân đội Quốc gia Lào.

Những phẩm chất, đạo đức cách mạng được Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh giáo dục, rèn luyện, cùng những đóng góp trong thời gian làm chuyên gia quân sự giúp Thiếu tướng Hoàng Sâm nhận được sự tin cậy, kính trọng của các đồng chí lãnh đạo nước Lào.

Hoàn thành nhiệm vụ tại Lào trở về nước, ông được cử làm Tư lệnh Quân khu Trị - Thiên. Sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1968, chiến trường Trị - Thiên Huế cũng như toàn miền Nam gặp nhiều khó khăn trước các cuộc phản kích, càn quét của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Yêu cầu tổ chức lại lực lượng, bố trí lại chiến trường và tăng cường cán bộ có kinh nghiệm chỉ huy quân sự được đặt ra.

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tại chiến trường, Thiếu tướng Hoàng Sâm hy sinh vào tháng 12/1968. Khi biết tin, Chủ tịch Hồ Chí Minh vô cùng thương tiếc và chỉ thị đưa thi hài Thiếu tướng Hoàng Sâm ra Hà Nội để tổ chức tang lễ.

Ngày 1/2/1969, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng - Tổng Tư lệnh tổ chức trọng thể lễ tang Thiếu tướng Hoàng Sâm tại Câu lạc bộ Quân nhân trên phố Hoàng Diệu, Hà Nội.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đến viếng người cán bộ cách mạng từng gắn bó với Người từ những ngày hoạt động bí mật tại Thái Lan, Trung Quốc, Việt Bắc và nay hy sinh tại một chiến trường ác liệt. Tại lễ tang, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng hỏi thăm vợ con Thiếu tướng Hoàng Sâm, chia sẻ với gia đình về sự đau thương, mất mát, đồng thời hỏi nguyện vọng của gia đình đối với Đảng, Nhà nước và Quân đội.

Từ một thanh niên yêu nước đến với lý tưởng cộng sản, đồng chí Hoàng Sâm trở thành người chiến sĩ cộng sản kiên trung, gắn bó trọn đời với sự nghiệp cách mạng. Qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ những năm hoạt động bí mật ở nước ngoài, trở về Việt Bắc, xây dựng lực lượng vũ trang, chỉ huy những trận đánh đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đến đảm nhiệm các trọng trách trong Quân đội nhân dân Việt Nam, ông luôn được giao những nhiệm vụ quan trọng.

Ghi nhận những cống hiến của Thiếu tướng Hoàng Sâm, Đảng và Nhà nước đã trao tặng, truy tặng ông nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất và Huân chương Kháng chiến hạng Nhất…

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Chuyện về Hoàng Sâm, vị Thiếu tướng đầu tiên của QĐNDVN - Báo Đại Đoàn kết

- Đồng chí Hoàng Sâm - Người học trò gần gũi của Chủ tịch Hồ Chí Minh - Báo Quân đội Nhân dân

- Hoàng Sâm Chapaev Việt Nam - Người Đội trưởng đầu tiên của đội quân đầu tiên - Báo Nhân dân

- Thiếu tướng Hoàng Sâm - Đội trưởng đầu tiên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân - Báo Quân đội Nhân dân