Vị tướng lừng danh trong sử Việt có bài thơ được xem như Tuyên ngôn Độc lập, làm quan dưới 3 triều vua

Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, Việt Nam đã nhiều lần khẳng định chủ quyền, độc lập và ý chí tự cường trước các thế lực ngoại xâm bằng những áng văn chương bất hủ. Trong đó, bài thơ Nam quốc sơn hà gắn liền với tên tuổi Lý Thường Kiệt, ra đời vào thế kỷ XI, được xem là bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của dân tộc, khẳng định đanh thép rằng sông núi nước Nam là của người Nam.

Trải qua nhiều thế kỷ, tinh thần ấy tiếp tục được kế thừa và phát triển qua những áng văn chính luận nổi tiếng, tạo nên các dấu mốc quan trọng trong lịch sử đấu tranh giành và giữ nền độc lập của Việt Nam.

Danh tướng lẫy lừng, làm quan qua 3 triều vua

Nhắc đến Lý Thường Kiệt, người ta thường nhớ đến một vị danh tướng tài ba, có nhiều đóng góp to lớn trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc. Không chỉ nổi bật bởi tài thao lược và khả năng cầm quân, ông còn gắn liền với những chiến công vang dội, góp phần bảo vệ nền độc lập, chủ quyền của Đại Việt.

Theo thông tin từ Thông tấn xã Việt Nam, Lý Thường Kiệt vốn thuộc dòng họ Ngô, tên thật là Ngô Tuấn, tự là Thường Kiệt. Ông sinh ra tại làng An Xá, huyện Quảng Đức, thuộc khu vực kinh thành Thăng Long xưa. Địa danh này về sau được đổi tên thành Phúc Xá, nay thuộc địa bàn Hà Nội.

Từ nhỏ, ông đã bộc lộ tư chất hơn người, có dung mạo khôi ngô và được gia đình chú trọng đào tạo. Ông miệt mài học tập cả văn chương lẫn võ nghệ, đồng thời nghiên cứu binh pháp để trau dồi khả năng quân sự.

Khi còn trẻ, ông được tuyển vào Hoàng môn chi hậu, theo hầu vua Lý Thái Tông. Từ đây, ông từng bước trưởng thành và đảm nhiệm nhiều trọng trách trong triều đình.

Lý Thường Kiệt làm quan dưới 3 triều vua Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông, có nhiều đóng góp quan trọng cho đất nước. Ông còn được vua Lý Nhân Tông ban hiệu “Thiên tử nghĩa đệ”. Với tài năng quân sự và những chiến công nổi bật, ông trở thành một trong những danh tướng tiêu biểu nhất dưới thời nhà Lý, bên cạnh Lê Phụng Hiểu.

Về tên gọi, sau khi lập công lớn trong cuộc chinh phạt Chiêm Thành năm 1069, ông được vua ban quốc tính, tức cho phép mang họ của hoàng tộc. Từ đó, ông được biết đến với tên gọi Lý Thường Kiệt.

Những chiến công làm nên tên tuổi lẫy lừng

Năm 1069, dưới thời vua Lý Thánh Tông, Lý Thường Kiệt tham gia cuộc chinh phạt Chiêm Thành với vai trò tướng tiên phong. Ông lập công lớn, bắt sống vua Chiêm là Chế Củ. Chiến thắng góp phần khẳng định tài cầm quân của ông, đồng thời giúp vị tướng được triều đình trọng dụng.

Tuy nhiên, dấu ấn quân sự nổi bật nhất trong sự nghiệp của Lý Thường Kiệt phải kể đến cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược giai đoạn 1075-1077.

Trước việc nhà Tống ráo riết chuẩn bị lực lượng và hậu cần để tiến đánh Đại Việt, Lý Thường Kiệt chủ trương chủ động tiến công nhằm phá vỡ kế hoạch của đối phương. Tư tưởng quân sự này được thể hiện qua câu nói nổi tiếng: “Ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân ra trước”.

Cuối năm 1075, quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Lý Thường Kiệt tiến đánh 3 châu Khâm, Liêm và Ung thuộc lãnh thổ nhà Tống. Chiến dịch nhằm phá hủy các căn cứ quân sự, kho tàng và nguồn hậu cần mà đối phương chuẩn bị cho kế hoạch xâm lược Đại Việt. Chiến thắng này không chỉ làm đảo lộn sự chuẩn bị của nhà Tống mà còn đưa danh tiếng của vị tướng Đại Việt vang xa đến đất Tống.

Sau đó, nhà Tống tiếp tục đưa quân sang xâm lược Đại Việt vào cuối năm 1076, đầu năm 1077. Dưới sự chỉ huy của Quách Quỳ và Triệu Tiết, quân Tống tiến vào nước ta nhưng bị quân dân Đại Việt chặn lại tại phòng tuyến sông Như Nguyệt (sông Cầu ngày nay).

Lý Thường Kiệt cho xây dựng phòng tuyến vững chắc ở bờ nam sông Như Nguyệt, tổ chức lực lượng chống trả quyết liệt, ngăn bước tiến của quân địch. Sau nhiều trận giao tranh, quân Tống bị tiêu hao lực lượng, suy giảm tinh thần và cuối cùng phải rút lui. Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi, nền độc lập của Đại Việt tiếp tục được bảo vệ.

Nam quốc sơn hà - lời khẳng định đanh thép về chủ quyền dân tộc

Khi cuộc chiến diễn ra căng thẳng tại phòng tuyến sông Như Nguyệt, tương truyền Lý Thường Kiệt đã cho người ngâm bài thơ Nam quốc sơn hà để khích lệ tinh thần binh sĩ, củng cố ý chí chiến đấu và khẳng định chủ quyền của Đại Việt.

Nam quốc sơn hà

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Bài thơ chỉ với 4 câu ngắn gọn nhưng chứa đựng tư tưởng chính trị sâu sắc. Đây là lời khẳng định đanh thép về chủ quyền lãnh thổ và vị thế của nước Nam. Hai câu cuối thể hiện thái độ kiên quyết trước mọi hành động xâm phạm bờ cõi, đồng thời cảnh báo kết cục thất bại dành cho kẻ xâm lược.

Điểm đặc biệt của Nam quốc sơn hà không chỉ nằm ở lời khẳng định chủ quyền lãnh thổ mà còn ở tư tưởng xác lập nền độc lập, tự chủ của Đại Việt trước các thế lực phương Bắc. Trong bối cảnh đất nước đã trải qua hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc, những tuyên bố này mang ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn.

Với nội dung và giá trị tư tưởng đặc biệt, Nam quốc sơn hà được hậu thế tôn vinh là bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Bài thơ vừa là lời tuyên bố về quyền độc lập, tự chủ, vừa trở thành nguồn động viên tinh thần mạnh mẽ, tiếp thêm sức mạnh cho quân dân Đại Việt trong cuộc chiến bảo vệ bờ cõi.

Dù đã trải qua gần một thiên niên kỷ, tinh thần được gửi gắm trong bài thơ vẫn còn nguyên giá trị. Cùng với Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi và Tuyên ngôn Độc lập năm 1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nam quốc sơn hà trở thành một trong những áng văn chính luận tiêu biểu, thể hiện ý chí độc lập, tự cường và khát vọng tự do của dân tộc Việt Nam.

Trong 19 năm làm Tổng trấn Thanh Hóa (1082-1103), Lý Thường Kiệt có nhiều đóng góp trong việc ổn định bộ máy cai trị, phát triển kinh tế, nông nghiệp, thủ công nghiệp và giáo dục, góp phần củng cố vùng đất này thành địa bàn vững chắc của nhà Lý.

Cuối năm 1103, ở tuổi 84, ông tiếp tục được triều đình giao nhiệm vụ dẹp loạn Lý Giác tại Diễn Châu (Nghệ An). Năm 1105, Lý Thường Kiệt trở về triều và qua đời, hưởng thọ 86 tuổi.

Để ghi nhớ công lao của ông, người dân ở Thanh Hóa và kinh thành Thăng Long xưa đã lập đền thờ, tôn ông làm phúc thần và duy trì việc hương khói qua nhiều thế hệ.

Năm 2013, danh tướng Lý Thường Kiệt được đưa vào danh sách 14 vị anh hùng dân tộc tiêu biểu của Việt Nam.

Ngày nay, tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và công trình công cộng trên khắp cả nước. Những con đường mang tên Lý Thường Kiệt có mặt tại nhiều thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng và Huế, góp phần lưu giữ tên tuổi và nhắc nhớ các thế hệ về công lao của vị danh tướng nhà Lý.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Lý Thường Kiệt - nhà quân sự kiệt xuất - Tạp chí Người Hà Nội

Lý Thường Kiệt, người chỉ huy kiệt xuất của cuộc kháng chiến chống quân Tống lần thứ hai - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.