Vừa gia nhập thỏa thuận không gian do Mỹ dẫn dắt, một quốc gia NATO lại chọn tàu Trung Quốc để đưa robot lên Mặt Trăng

Theo South China Morning Post (SCMP) ngày 2/11, một nhóm gồm hơn 120 nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên tại Đại học Kỹ thuật Trung Đông (METU) ở thủ đô Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, đang phát triển 2 robot thám hiểm Mặt Trăng để tham gia sứ mệnh Hằng Nga 8 (Chang'e 8) của Trung Quốc.

Đáng chú ý, kế hoạch hợp tác này diễn ra chỉ vài tháng sau khi Thổ Nhĩ Kỳ ký Hiệp định Artemis do Mỹ dẫn dắt, trở thành quốc gia thứ 71 tham gia bộ nguyên tắc quốc tế về thám hiểm và sử dụng không gian vì mục đích hòa bình. Tuy nhiên, Ankara không tham gia dự án Trạm Nghiên cứu Mặt Trăng Quốc tế (ILRS), căn cứ nghiên cứu mà Trung Quốc đang xúc tiến xây dựng cùng Nga và các đối tác.

Động thái cho thấy cách nước này duy trì quan hệ với cả 2 cường quốc trong lĩnh vực công nghệ vũ trụ.

Ông Ahmet Yozgatligil, Hiệu trưởng METU, cho biết trường đại học này coi trọng quan hệ hợp tác học thuật và nghiên cứu với các tổ chức tại Trung Quốc, Mỹ cũng như nhiều quốc gia khác.

Theo ông, thông qua dự án CHERI, các nhà nghiên cứu và sinh viên Thổ Nhĩ Kỳ muốn đóng góp vào hoạt động thám hiểm Mặt Trăng, phát triển công nghệ robot tiên tiến và đào tạo thế hệ kỹ sư không gian tiếp theo.

"Trung Quốc và Mỹ đều là những đối tác chiến lược của Thổ Nhĩ Kỳ", ông Yozgatligil nhấn mạnh.

Là thành viên NATO, Thổ Nhĩ Kỳ từ lâu duy trì quan hệ với cả Washington và Bắc Kinh. Quốc gia này cũng tham gia Tổ chức Hợp tác Không gian châu Á Thái Bình Dương (APSCO), tổ chức có trụ sở tại Trung Quốc với các thành viên như Pakistan và Iran.

METU hiện hợp tác với nhiều viện nghiên cứu hàng đầu Trung Quốc trong dự án Hằng Nga 8, đồng thời duy trì các chương trình nghiên cứu chung với nhiều trường đại học Mỹ. Tuy nhiên, theo ông Yozgatligil, trường chưa có dự án nào trực tiếp tham gia chương trình Artemis của NASA.

Hai robot nhỏ hơn 5 kg có thể tự tìm đường trên Mặt Trăng

Điểm đáng chú ý của dự án là 2 robot do Thổ Nhĩ Kỳ phát triển có kích thước rất nhỏ, nhưng được thiết kế để tự di chuyển và phối hợp thám hiểm trên địa hình khắc nghiệt.

Mỗi robot nặng chưa tới 5kg, có kích thước tương đương một hộp giày. Dù nhỏ gọn, chúng được tích hợp hệ thống AI có khả năng tự lập kế hoạch di chuyển và phối hợp lập bản đồ địa hình.

Theo ông Halil Ersin Soken, Phó giáo sư kỹ thuật hàng không vũ trụ tại METU và trưởng nhóm nghiên cứu, hệ thống tính toán AI trên robot được cung cấp bởi Star Vision, một doanh nghiệp vũ trụ thương mại của Trung Quốc.

Trong khi đó, gần như toàn bộ linh kiện còn lại đều được sản xuất tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Việc chế tạo những robot có kích thước nhỏ như vậy đặt ra nhiều thách thức kỹ thuật, đặc biệt là khả năng vượt địa hình gồ ghề ở cực Nam Mặt Trăng. Thay vì sử dụng bánh xe thông thường, nhóm nghiên cứu thiết kế hệ thống chân xoay hình chữ J. Cấu trúc này cho phép robot vượt qua các tảng đá và vật cản, đồng thời giữ thân máy đủ ổn định để camera ghi lại hình ảnh rõ nét.

Một thách thức khác là đưa robot từ tàu đổ bộ xuống bề mặt Mặt Trăng.

Theo thiết kế, 2 robot sẽ được gắn ở bên hông tàu đổ bộ Trung Quốc, cách mặt đất khoảng 1,7 m. Khi đến vị trí triển khai, hệ thống lò xo sẽ đẩy chúng xuống bề mặt. "Chúng tôi phải bảo đảm robot tiếp đất đúng tư thế", ông Soken cho biết.

Trong trường hợp robot bị lật, tấm pin năng lượng mặt trời có thể đóng vai trò như một cơ cấu hỗ trợ để đưa thiết bị trở lại vị trí thẳng đứng.

Để giải quyết những bài toán này, nhóm nghiên cứu Thổ Nhĩ Kỳ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ Viện Kỹ thuật Điều khiển Bắc Kinh, đối tác chính của dự án tại Trung Quốc. Viện này từng phát triển robot thám hiểm mini có nhiệm vụ chụp ảnh tàu đổ bộ Hằng Nga 6 ở phía xa Mặt Trăng vào năm 2024. Những kinh nghiệm thu được từ sứ mệnh trước đã được chia sẻ với các kỹ sư Thổ Nhĩ Kỳ.

Mục tiêu của 2 robot CHERI là khám phá khu vực xung quanh tàu đổ bộ Hằng Nga 8, lập bản đồ địa hình và tìm kiếm dấu hiệu của nước.

Nguồn nước trên Mặt Trăng được xem là yếu tố quan trọng đối với kế hoạch thiết lập các căn cứ hoạt động dài hạn trong tương lai.

Các robot được thiết kế để hoạt động trong khoảng 2 tuần, tương đương một ngày Mặt Trăng. Tuy nhiên, ông Soken hy vọng chúng có thể tồn tại qua đêm Mặt Trăng, khi nhiệt độ có thể giảm xuống dưới âm 200°C.

Hiện các nguyên mẫu đang được thử nghiệm tại những khu đất cát ở Ankara và khu vực lân cận, cũng như trong 2 bãi thử trong nhà thuộc trung tâm nghiên cứu robot và AI của METU.

Nhóm nghiên cứu cũng đang xây dựng thêm một cơ sở thử nghiệm mới sử dụng vật liệu mô phỏng đất Mặt Trăng nhằm đánh giá khả năng hoạt động của robot trong điều kiện gần với thực tế hơn.

Hợp tác từ năm 2023, chờ chuyến bay lên Mặt Trăng của Trung Quốc

Theo ông Soken, chương trình hợp tác bắt đầu năm 2023, khi Cơ quan Vũ trụ Quốc gia Trung Quốc (CNSA) mời các nhóm nghiên cứu nước ngoài đề xuất thiết bị khoa học để đưa lên tàu Hằng Nga 8.

Nhóm METU sau đó gửi thư bày tỏ nguyện vọng tham gia. Đến năm 2024, ông Pei Zhaoyu, tổng công trình sư của sứ mệnh Hằng Nga 8, trực tiếp đến thăm phòng thí nghiệm của trường. "Ông ấy nói rằng các đồng nghiệp của mình đánh giá rất tích cực về dự án", ông Soken kể lại.

Tháng 4/2025, dự án robot của Thổ Nhĩ Kỳ chính thức được chọn là một trong 10 chương trình hợp tác quốc tế tham gia Hằng Nga 8, cùng các thiết bị nghiên cứu đến từ Italy, Nga, Ai Cập và nhiều đối tác khác.

Lịch phóng có thể lùi đến năm 2030

Theo kế hoạch ban đầu, Trung Quốc dự kiến phóng Hằng Nga 8 vào năm 2028, hướng tới khu vực cực nam Mặt Trăng, nơi có nhiều miệng hố được cho là chứa băng nước và đang thu hút sự quan tâm của các cường quốc không gian.

Tuy nhiên, tiến độ đã thay đổi sau khi Bắc Kinh quyết định điều chỉnh chương trình thám hiểm Mặt Trăng vào tháng 5/2026, theo hướng kết hợp hoạt động thám hiểm bằng robot với chương trình đưa con người lên Mặt Trăng.

Ông Soken cho biết dự án robot của Thổ Nhĩ Kỳ cũng tạm thời bị đình lại để chờ những hướng dẫn tiếp theo từ phía Trung Quốc.

Nhóm nghiên cứu ban đầu dự kiến bàn giao các robot đủ điều kiện bay vào cuối năm 2027, nhưng hiện vẫn chờ thông tin từ Cơ quan Vũ trụ có người lái Trung Quốc.

Theo tính toán của ông Soken, chuyến phóng nhiều khả năng sẽ diễn ra trong khoảng năm 2029 đến 2030, thay vì năm 2028 như kế hoạch ban đầu. "Rất có thể chuyến phóng sẽ diễn ra vào năm 2029 hoặc 2030, không muộn hơn. Đó là điều chúng tôi hy vọng", ông nói.

Tên gọi CHERI của 2 robot được lấy cảm hứng từ Janissary, lực lượng bộ binh tinh nhuệ của Đế chế Ottoman.

Theo ông Soken, khi đặt chân lên Mặt Trăng, 2 robot nhỏ bé này sẽ giống như những "người lính tiên phong", mở đường cho các hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ không gian của Thổ Nhĩ Kỳ trong tương lai.