Cây cầu đá cổ hơn 200 năm của Việt Nam: Không dùng vôi vữa, trường tồn qua bao thế hệ

Cách Hà Nội không xa, làng Nôm thuộc xã Đại Đồng, tỉnh Hưng Yên là một trong những ngôi làng cổ còn lưu giữ khá rõ diện mạo đặc trưng của làng quê Bắc Bộ. Qua nhiều biến động của thời gian, nơi đây vẫn hiện diện cổng làng, ao chung, đình, chùa, chợ cổ, giếng làng cùng những nếp nhà truyền thống, tạo nên một không gian văn hóa gần như một “bảo tàng sống” giữa đồng bằng.

Không phải một khu phố cổ được phục dựng để phục vụ du lịch, làng Nôm vẫn tồn tại trong nhịp sống thường ngày của người dân. Những công trình cổ nằm xen giữa nhà cửa và đường làng, khiến hành trình khám phá nơi đây giống như một chuyến trở về với không gian làng quê Bắc Bộ của nhiều thế hệ trước.

Tâm điểm của quần thể là Cầu Nôm – cây cầu đá cổ bắc qua sông Nguyệt Đức, được xây dựng cách đây hơn 200 năm. Công trình gây ấn tượng bởi gần như vẫn giữ được diện mạo nguyên bản, từ kết cấu, vật liệu cho tới những đường nét chạm khắc trên đá.

Cầu được tạo thành từ những phiến đá xanh nguyên khối, gồm 9 nhịp liên tiếp, mặt cầu rộng gần 2m. Các phiến đá được ghép khít mà không sử dụng vôi vữa, cho thấy kỹ thuật xây dựng đáng nể của những nghệ nhân dân gian thời xưa.

Hai bên thành cầu vẫn còn những chi tiết chạm khắc hình đầu rồng đầy uy nghi. Các dầm đá hình chữ nhật được trang trí hoa văn vân mây – mô típ quen thuộc trong kiến trúc truyền thống Việt Nam. Phía dưới, mỗi dầm cầu được nâng đỡ bởi ba cột đá tròn, tạo thành kết cấu vừa mộc mạc vừa chắc chắn.

Qua hàng trăm năm, cây cầu không chỉ hoàn thành chức năng kết nối giao thông trong làng mà còn trở thành một phần ký ức cộng đồng. Hình ảnh Cầu Nôm xuất hiện trong những câu ca dao, tục ngữ và câu chuyện dân gian được truyền lại qua nhiều thế hệ. Chính sự kết hợp giữa giá trị kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và mức độ nguyên vẹn đã khiến công trình được giới nghiên cứu đánh giá là một trong những cây cầu đá cổ tiêu biểu của Việt Nam.

Bước qua 9 nhịp cầu, du khách có thể tiếp tục hành trình vào chợ Nôm – nơi từng là một điểm giao thương sầm uất của vùng. Dù không còn cảnh buôn bán nhộn nhịp như xưa, những mái ngói âm dương, bức tường gạch đỏ đã phủ màu thời gian vẫn tạo nên một khung cảnh đặc trưng của chợ quê Bắc Bộ. Không gian ấy mang đến cảm giác như thời gian đang chậm lại giữa một vùng quê đã trải qua nhiều đổi thay.

Một dấu tích khác góp phần làm nên vẻ cổ kính của làng là những giếng làng. Làng Nôm hiện còn lưu giữ ba giếng cổ được người dân gìn giữ như những báu vật truyền đời. Các giếng nằm ở nhiều vị trí trong làng, trong đó có giếng trước đình Đại Đồng và giếng gần khu vực Cầu Nôm.

Những công trình này vẫn lưu lại nhiều dấu vết của kỹ thuật xây dựng truyền thống. Phần cổ giếng được xây bằng gạch thủ công, thành giếng sử dụng những phiến đá nguyên khối, phía trên có nắp đậy. Từ cây cầu, giếng nước đến đình, chùa và chợ cổ, mỗi công trình đều góp một phần vào bức tranh tổng thể về cấu trúc làng quê Bắc Bộ xưa.

Sự hiện diện đồng thời của nhiều lớp di sản cũng là điểm khiến làng Nôm trở nên đặc biệt. Cổng làng, đình, chùa, cầu đá, chợ cổ, giếng nước và những ngôi nhà truyền thống tạo thành một quần thể tương đối hoàn chỉnh, phản ánh cách tổ chức không gian và đời sống cộng đồng của một làng quê vùng đồng bằng sông Hồng.

Năm 2020, Quần thể di tích làng Nôm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật quốc gia, ghi nhận những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và văn hóa của nơi này.

Dẫu vậy, làng Nôm ngày nay cũng không đứng ngoài dòng chảy hiện đại hóa. Những ngôi nhà cao tầng đã xuất hiện, đường sá được cải thiện và đời sống người dân cũng thay đổi theo thời gian. Giữa những chuyển động đó, nhiều dấu tích xưa vẫn được gìn giữ: cây cầu đá 9 nhịp vẫn nối hai bờ sông, chợ Nôm vẫn duy trì hoạt động theo lịch truyền thống, những công trình cổ trong đình, chùa vẫn hiện diện và chiếc cổng làng lâu đời vẫn đứng ở lối vào.

Đó cũng chính là sức hấp dẫn riêng của làng Nôm. Giá trị của nơi này không nằm ở việc giữ nguyên một không gian tách biệt với đời sống hiện đại, mà ở chỗ những di sản hàng trăm năm tuổi vẫn tồn tại ngay giữa cuộc sống thường ngày.

Chỉ cách Hà Nội một hành trình không quá xa, làng Nôm mang đến một lát cắt hiếm hoi về làng quê đồng bằng Bắc Bộ – nơi cây cầu đá, mái chợ, giếng làng, đình chùa và nếp nhà cũ cùng lưu giữ những lớp ký ức nối dài qua nhiều thế hệ.