Chiến sự Iran 'bật đèn xanh' cho điện khí hóa toàn cầu

Trong bối cảnh chiến sự tại Iran làm rung lắc thị trường năng lượng thế giới, một xu hướng dài hạn đang dần lộ diện khi các quốc gia đẩy mạnh chuyển dịch sang năng lượng tái tạo và điện khí hóa.

Chính phủ Ấn Độ đã tuyên bố sẽ tăng tốc triển khai các dự án điện gió và hệ thống lưu trữ năng lượng nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, trong khi các nhà sản xuất pin hàng đầu Trung Quốc ghi nhận mức tăng hơn 70 tỷ USD vốn hóa chỉ trong vòng một tháng. Người đứng đầu IEA nhận định cuộc khủng hoảng hiện tại sẽ thúc đẩy làn sóng đầu tư mới vào năng lượng tái tạo và kêu gọi châu Âu “điện khí hóa mọi thứ”.

Trong ngắn hạn, xung đột khiến thị trường năng lượng và tài chính toàn cầu rơi vào trạng thái bất định khi các quốc gia buộc phải tìm kiếm nguồn cung nhiên liệu thay thế với chi phí cao. Tuy nhiên, về trung và dài hạn, giới phân tích cho rằng xu hướng chuyển dịch là không thể đảo ngược khi năng lượng tái tạo dần thay thế nhiên liệu hóa thạch.

Thế giới theo đó có thể phân hóa thành hai nhóm rõ rệt, gồm các quốc gia phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu dầu khí và nhiên liệu hóa thạch (petrostates) và các quốc gia đang chuyển đổi mạnh mẽ sang nền kinh tế dựa vào điện và năng lượng tái tạo (electrostates).

Dù hiện nay dầu, khí và than vẫn chiếm khoảng 80% nhu cầu năng lượng toàn cầu, đây lại là những nguồn năng lượng kém hiệu quả khi gần hai phần ba năng lượng bị thất thoát trong quá trình khai thác, vận chuyển và sử dụng, tương đương khoảng 4.600 tỷ USD mỗi năm. Không chỉ gây lãng phí, nhiên liệu hóa thạch còn là nguyên nhân của hơn 5 triệu ca tử vong mỗi năm do ô nhiễm và đóng góp gần 70% lượng khí nhà kính toàn cầu.

Lý do duy nhất giúp chúng duy trì vị thế trong nhiều thập kỷ là khả năng lưu trữ và vận chuyển, nhưng lợi thế này đang dần bị xóa nhòa bởi tiến bộ công nghệ.

Điện năng ngày càng chứng minh ưu thế vượt trội về hiệu suất khi xe điện có thể chuyển hóa tới 90% năng lượng thành chuyển động, cao hơn nhiều so với động cơ đốt trong, trong khi các thiết bị như bếp từ hay máy bơm nhiệt cũng cho hiệu quả sử dụng năng lượng vượt trội so với các giải pháp truyền thống.

Đáng chú ý, bước tiến trong công nghệ pin, đặc biệt từ Trung Quốc, đang giải quyết bài toán gián đoạn của năng lượng tái tạo khi cho phép lưu trữ điện hiệu quả hơn, mở ra khả năng ứng dụng rộng rãi từ xe điện đến hệ thống điện quốc gia. Trong năm 2025, điện gió và điện mặt trời đã tăng trưởng nhanh hơn tổng nhu cầu điện toàn cầu, kéo theo sự suy giảm trong sản xuất điện từ nhiên liệu hóa thạch.

Chiến sự tại Iran, đặc biệt là rủi ro gián đoạn nguồn cung qua eo biển Hormuz, đã làm nổi bật mức độ mong manh của thị trường dầu khí toàn cầu. Trong vòng chưa đầy 5 năm, giá năng lượng đã hai lần tăng sốc do xung đột địa chính trị, trước đó là cuộc chiến tại Ukraine và hiện tại là Trung Đông.

Hệ quả kinh tế và xã hội từ biến động giá năng lượng được đánh giá lớn hơn nhiều so với chi phí chuyển đổi sang năng lượng sạch, từ đó thúc đẩy các quốc gia đẩy nhanh tiến trình giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Xu hướng này cũng đang tái định hình cán cân địa chính trị khi Mỹ dưới thời Donald Trump lựa chọn mở rộng khai thác dầu khí và đứng về phía các “petrostates”, trong khi phần lớn các nền kinh tế khác, đặc biệt là tại châu Âu và châu Á, buộc phải chuyển sang mô hình “electrostates” do hạn chế về tài nguyên. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc nổi lên là bên hưởng lợi lớn khi vừa giảm phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, vừa chiếm ưu thế trong chuỗi cung ứng công nghệ xanh toàn cầu.

Tại Anh, Chính phủ của Thủ tướng Keir Starmer vẫn duy trì lập trường không cấp phép khai thác dầu khí mới, bất chấp áp lực trong nước, do nguồn tài nguyên còn lại không đủ đáp ứng nhu cầu và giá năng lượng vẫn phụ thuộc vào thị trường toàn cầu. Điều này cho thấy lựa chọn điện khí hóa gần như là con đường tất yếu đối với nhiều quốc gia không có lợi thế về tài nguyên.

Trong bối cảnh đó, chiến sự Iran có thể trở thành bước ngoặt thúc đẩy nhanh hơn quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Khi các cú sốc giá dầu liên tiếp xảy ra, động lực chuyển sang năng lượng tái tạo không còn chỉ đến từ yếu tố môi trường hay chi phí, mà còn từ yêu cầu cấp thiết về an ninh năng lượng, qua đó định hình lại trật tự kinh tế và địa chính trị thế giới trong nhiều thập kỷ tới.