Di dời hơn 330.000 dân để xây công trình dẫn nước dài hơn 3.000km lớn nhất thế giới, vốn đầu tư vượt 1.800 tỷ đồng

Theo phân tích của kênh The Impossible Build công bố tháng 6/2025, dự án được thiết kế để chuyển khoảng 44,8 tỷ m³ nước mỗi năm từ miền Nam giàu tài nguyên nước đến miền Bắc khô hạn và đông dân cư. Lượng nước này đủ để lấp đầy khoảng 18 triệu bể bơi Olympic.

Quy mô khổng lồ của công trình cũng đi kèm chi phí khổng lồ. Tính đến năm 2024, riêng hai tuyến phía Đông và phía Trung tâm đã tiêu tốn hơn 500 tỷ nhân dân tệ, tương đương trên 70 tỷ USD (khoảng hơn 1.840 tỷ đồng), đồng thời khiến hơn 330.000 người phải di dời. Đổi lại, nguồn nước từ dự án hiện đã cung cấp cho nhiều đô thị lớn như Bắc Kinh và Thiên Tân.

Nhiều chuyên gia ví quy mô của dự án tương đương việc xây dựng ba kênh đào Panama, nhưng thay vì phục vụ tàu thuyền, công trình này đưa nước vượt núi, xuyên qua các vùng động đất và chảy ngược tới những khu vực thiếu nước.

Ý tưởng bắt đầu từ một câu nói của Mao Trạch Đông

Nguồn gốc của siêu dự án có thể truy về năm 1952, khi Mao Trạch Đông nhận thấy sự chênh lệch lớn về nguồn nước giữa hai miền đất nước.

Miền Nam Trung Quốc thường xuyên đối mặt với lũ lụt và lượng mưa dồi dào, trong khi miền Bắc lại tập trung phần lớn dân số, các khu công nghiệp và đô thị đang phát triển nhanh nhưng thiếu nước nghiêm trọng.

Tình trạng khan hiếm nước khi đó đặc biệt đáng báo động tại Bắc Kinh. Ở một số khu vực, mực nước ngầm giảm tới 5 m mỗi năm và nhiều giếng khoan phải đào sâu hơn 1 km mới tìm thấy nước.

Sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu và chuẩn bị, Trung Quốc chính thức khởi công ba tuyến chuyển nước gồm tuyến Đông, tuyến Trung tâm và tuyến Tây vào năm 2003.

Tuyến phía Đông: Dòng sông chảy dưới Hoàng Hà

Tuyến phía Đông tận dụng một phần của Đại Vận Hà, công trình thủy lợi có lịch sử hơn 2.500 năm.

Nước được lấy từ sông Dương Tử gần thành phố Dương Châu, sau đó được đẩy về phía Bắc thông qua hệ thống kênh đào, đường hầm và các trạm bơm công suất lớn.

Điểm đặc biệt nhất của tuyến này là hệ thống đường hầm khổng lồ cho phép dòng nước đi ngầm bên dưới sông Hoàng Hà. Dọc tuyến có 23 trạm bơm, mỗi trạm đủ khả năng cung cấp nước cho một thành phố cỡ nhỏ.

Tuyến phía Đông bắt đầu cung cấp nước cho tỉnh Sơn Đông từ năm 2014 trước khi mở rộng tới Thiên Tân. Hiện khoảng 10 triệu người đang sử dụng nguồn nước từ hệ thống này.

Tuyến Trung tâm: Nước chảy hơn 1.200km mà không cần máy bơm

Nếu tuyến Đông dựa vào các trạm bơm thì tuyến Trung tâm lại được xem là kỳ tích của kỹ thuật thủy lợi.

Nguồn nước được lấy từ hồ chứa Đan Giang Khẩu trên sông Hán. Thay vì sử dụng máy bơm, các kỹ sư đã nâng cao thân đập để tăng mực nước, từ đó tận dụng hoàn toàn lực hấp dẫn.

Nhờ thiết kế này, nước có thể chảy liên tục hơn 1.200 km tới Bắc Kinh mà không cần bất kỳ động cơ nào hỗ trợ.

Hiện khoảng một phần ba lượng nước tiêu thụ tại Bắc Kinh, thành phố hơn 20 triệu dân, đến từ tuyến Trung tâm. Dự án cũng góp phần phục hồi các hồ nước trong thành phố và giúp mực nước ngầm tăng trở lại sau nhiều thập kỷ suy giảm.

Hơn 330.000 người phải rời bỏ nơi ở

Đằng sau kỳ tích kỹ thuật là những tác động xã hội rất lớn.

Để xây dựng hồ chứa và hệ thống kênh dẫn nước, khoảng 330.000 người tại các tỉnh Hồ Bắc và Hà Nam đã phải di dời. Nhiều khu dân cư và cộng đồng lâu đời buộc phải chuyển đến nơi ở mới.

Cho đến nay, vẫn tồn tại những ý kiến trái chiều về quá trình tái định cư. Một số người cho rằng họ bị buộc phải rời đi, trong khi những người khác đánh giá việc chuyển chỗ ở giúp cải thiện điều kiện sống. Dù vậy, chi phí kinh tế và xã hội của dự án vẫn được xem là rất lớn.

Đào đường hầm sâu 1 km để "trả nước" cho sông Hán

Việc lấy nước từ sông Hán phục vụ tuyến Trung tâm cũng kéo theo hệ quả đối với các khu vực hạ lưu.

Để bù đắp lượng nước bị rút đi, Trung Quốc tiếp tục triển khai một dự án khác nhằm đưa nước từ hồ chứa Tam Hiệp quay trở lại sông Hán.

Công trình này bao gồm một đường hầm được xây dựng trong khoảng 10 năm, dự kiến trở thành đường hầm dẫn nước dài nhất và sâu nhất thế giới khi hoàn thành, với độ sâu khoảng 1 km dưới mặt đất.

Theo nhiều chuyên gia, đây là minh chứng cho thực tế rằng mỗi giải pháp quy mô lớn thường kéo theo những thách thức mới cũng không kém phần phức tạp.

Tuyến phía Tây gây lo ngại cho nhiều quốc gia láng giềng

Trong ba tuyến chuyển nước, tuyến phía Tây được đánh giá là tham vọng nhất nhưng đến nay vẫn chưa được triển khai.

Theo kế hoạch, Trung Quốc sẽ lấy nước từ các con sông ở khu vực cao nguyên phía Tây để bổ sung cho lưu vực Hoàng Hà. Tuy nhiên, nhiều con sông trong số này là nguồn nước xuyên biên giới, bao gồm sông Mekong và sông Brahmaputra.

Điều này làm dấy lên lo ngại tại các quốc gia hạ nguồn như Việt Nam, Campuchia và Ấn Độ, bởi việc khai thác quá mức ở thượng nguồn có thể ảnh hưởng đáng kể đến nguồn nước của các nước khác.

Ngoài yếu tố địa chính trị, tuyến phía Tây còn đối mặt với rào cản địa chất khi phải đi qua cao nguyên Thanh Hải – Tây Tạng, khu vực thường xuyên xảy ra động đất. Nguy cơ sạt lở và hư hại hệ thống đường hầm khiến dự án hiện vẫn bị tạm hoãn.

Bắc Kinh đổi đời nhờ dòng nước từ phương Nam

Những người ủng hộ cho rằng dự án đã mang lại thay đổi rõ rệt cho miền Bắc Trung Quốc.

Nguồn nước sinh hoạt tại Bắc Kinh được cải thiện đáng kể, người dân giảm phụ thuộc vào nước ngầm có hàm lượng khoáng chất cao, hoạt động sản xuất công nghiệp được đảm bảo hơn, trong khi nhiều hồ và sông từng cạn kiệt đã hồi sinh.

Tuy nhiên, giới phê bình cho rằng số tiền hàng chục tỷ USD có thể được sử dụng hiệu quả hơn cho các giải pháp như tái chế nước, khử mặn hoặc nâng cấp hệ thống đường ống đang thất thoát nước.

Một số khu dân cư nằm dọc tuyến kênh cũng cho biết họ chứng kiến dòng nước chảy qua nhưng lại không được hưởng lợi trực tiếp từ dự án.

Cứu Bắc Kinh nhưng đối mặt thách thức dài hạn

Dù đã giải quyết được bài toán kỹ thuật cực kỳ phức tạp, Trung Quốc vẫn phải đối mặt với một nguy cơ khác mang tính dài hạn: biến đổi khí hậu.

Nhiệt độ tăng khiến nhiều khu vực phía Nam ngày càng khô hơn, các sông băng tan nhanh và ngay cả sông Dương Tử, nguồn cấp nước chính cho dự án, cũng bắt đầu chịu áp lực.

Nếu lưu lượng nước tại miền Nam suy giảm mạnh trong tương lai, hệ thống chuyển nước khổng lồ này có thể mất đi nguồn cung đầu vào. Khi đó, bài toán lớn nhất không còn nằm ở công nghệ hay kỹ thuật, mà phụ thuộc vào chính thiên nhiên.