Doanh nghiệp có dám rót tiền làm cao tốc PPP khi doanh thu không như dự báo?

Ngày 29/9, tại Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026-2030, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết việc huy động các nguồn lực để mở rộng hệ thống cao tốc là một bài toán lớn trong quá trình phát triển hạ tầng giao thông.

Từ thực tiễn địa phương, ông Lê Huyền, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa, cho rằng PPP có vai trò quan trọng trong bối cảnh nguồn lực ngân sách nhà nước còn hạn chế, trong khi nhu cầu đầu tư hạ tầng ngày càng lớn.

Nhà đầu tư đối mặt bài toán vốn và thời gian hoàn vốn

Khánh Hòa có lợi thế về kinh tế biển, du lịch và logistics nên việc hoàn thiện mạng lưới cao tốc được địa phương xác định là yêu cầu cần thiết để mở rộng không gian phát triển.

Theo ông Huyền, các đoạn cao tốc Bắc - Nam qua địa bàn như Nha Trang - Cam Lâm, Cam Lâm - Vĩnh Hảo được đầu tư theo hình thức BOT/PPP đã tạo ra những tác động đáng kể đối với phát triển kinh tế địa phương.

Cao tốc giúp rút ngắn thời gian kết nối với các trung tâm kinh tế, cảng biển, sân bay; đồng thời mở ra điều kiện để hình thành các cụm công nghiệp, đô thị sinh thái, khu du lịch nghỉ dưỡng và các hành lang kinh tế.

Tuy nhiên, để tiếp tục thu hút nguồn vốn tư nhân vào các dự án mới, theo lãnh đạo Khánh Hòa, cần nhìn thẳng vào những rào cản mà doanh nghiệp đang phải đối mặt.

“Bài toán lớn nhất của địa phương khi làm dự án PPP không chỉ nằm ở kỹ thuật thi công, mà là năng lực tài chính của nhà đầu tư, công tác giải phóng mặt bằng và cơ chế chia sẻ rủi ro”, ông Huyền nói.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là khả năng huy động vốn tín dụng. Các dự án cao tốc qua khu vực đồi núi, đèo dốc, đặc biệt những tuyến kết nối miền Trung với Tây Nguyên, thường có suất đầu tư lớn trong khi thời gian hoàn vốn kéo dài. Điều này khiến bài toán nguồn vốn trung và dài hạn trở nên khó khăn hơn.

Theo ông Huyền, việc tiếp cận tín dụng trung và dài hạn từ ngân hàng thương mại vẫn gặp những vướng mắc liên quan đến các giới hạn về hệ số an toàn vốn và tỷ lệ cho vay trung hạn.

Nói cách khác, doanh nghiệp muốn tham gia PPP không chỉ cần có năng lực triển khai dự án mà còn phải chứng minh được khả năng huy động một lượng vốn lớn và duy trì dòng tiền trong thời gian dài.

Doanh thu hụt dự báo, nhà đầu tư chịu áp lực

Một rủi ro khác được lãnh đạo Khánh Hòa đặc biệt lưu ý là lưu lượng phương tiện thực tế có thể thấp hơn so với phương án tài chính ban đầu. Đây là yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hoàn vốn của các dự án PPP.

Theo ông Huyền, một số dự án có lưu lượng giao thông thực tế thấp hơn dự báo khả thi khiến nhà đầu tư lo ngại về tính hấp dẫn của dự án. Trong trường hợp doanh thu không đạt kỳ vọng, cơ chế chia sẻ phần hụt doanh thu theo quy định của Luật PPP trở thành một vấn đề quan trọng.

Tuy nhiên, lãnh đạo Khánh Hòa cho rằng cơ chế này trên thực tế vẫn có những điểm nghẽn về thủ tục. Quy trình xác định doanh thu thực tế qua nhiều tầng, cùng sự phụ thuộc vào kết quả kiểm toán, có thể tạo độ trễ tại thời điểm Nhà nước thực hiện thanh toán phần hỗ trợ theo quy định.

Đáng chú ý, nếu không có nguồn vốn dự phòng sẵn, quá trình bổ sung vốn nhà nước để bù đắp phần hụt doanh thu có thể mất thêm thời gian. Trong khi đó, doanh nghiệp vẫn phải duy trì nghĩa vụ tài chính, trả nợ và chịu áp lực dòng tiền trong ngắn hạn.

Đây chính là một trong những yếu tố có thể ảnh hưởng đến quyết định tham gia của nhà đầu tư tư nhân khi cân nhắc các dự án cao tốc PPP.

Không chỉ bài toán vốn, công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư cũng được xác định là một trong những rào cản lớn đối với các dự án PPP cao tốc.

Theo lãnh đạo Khánh Hòa, địa phương thường được giao thực hiện tiểu dự án giải phóng mặt bằng. Tuy nhiên, các tuyến cao tốc kéo dài trên phạm vi lớn, khối lượng công việc nhiều, thủ tục phức tạp có thể làm kéo dài thời gian thực hiện hợp đồng.

Biến động giá bồi thường cũng có thể tạo thêm áp lực cho ngân sách địa phương. Do đó, công tác chuẩn bị đầu tư, xác định nhu cầu vốn và phối hợp giải phóng mặt bằng cần được thực hiện quyết liệt ngay từ đầu để hạn chế phát sinh trong quá trình triển khai.

Khánh Hòa muốn phân quyền mạnh hơn cho địa phương

Để tăng sức hấp dẫn của PPP, ông Lê Huyền đề nghị Chính phủ tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, giao các địa phương có đủ năng lực làm “cơ quan có thẩm quyền” triển khai các dự án cao tốc đi qua địa bàn.

Theo ông, việc này sẽ giúp địa phương chủ động hơn trong tổ chức thực hiện, đồng thời gắn trách nhiệm của chính quyền địa phương với tiến độ chung của toàn dự án.

Khánh Hòa cũng kiến nghị Nhà nước xây dựng các cơ chế tài chính dự phòng hiệu quả hơn để hỗ trợ nhà đầu tư trong những kịch bản bất khả kháng như suy thoái kinh tế, dịch bệnh hoặc thay đổi quy hoạch đột xuất.

Bên cạnh đó, địa phương đề xuất đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, trong đó có BIM (Mô hình thông tin công trình), xuyên suốt từ quy hoạch, khảo sát đến giải phóng mặt bằng và vận hành.

Theo lãnh đạo Khánh Hòa, việc minh bạch hóa thông tin và ứng dụng công nghệ có thể góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời tạo thêm niềm tin cho các nhà đầu tư tư nhân có năng lực.

Với địa phương, PPP không chỉ là phương án huy động thêm tiền cho hạ tầng mà còn là bài toán phân bổ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Khi vốn đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài và doanh thu có thể biến động, cơ chế chia sẻ rủi ro sẽ là một trong những yếu tố quyết định sức hấp dẫn của dự án.

Lãnh đạo UBND tỉnh Khánh Hòa khẳng định địa phương sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp, coi khó khăn của nhà đầu tư PPP là khó khăn của chính mình; đồng thời tiếp tục cải cách hành chính, hỗ trợ công tác giải phóng mặt bằng và tạo môi trường đầu tư minh bạch, cởi mở, công bằng.