Elon Musk khiến nhà đầu tư và cả các ngân hàng ‘phát cuồng’ với cổ phiếu SpaceX như thế nào?

Một nhà đầu tư cho biết, khi SpaceX còn là công ty tư nhân, ông đã tận dụng mối quan hệ với một người anh em họ của tỷ phú này để mua số cổ phiếu trị giá 10 triệu USD vào năm 2018. Một nhà quản lý danh mục tại quỹ đầu tư Mỹ có tổng tài sản 500 tỷ USD cho biết ông phải nhờ đến mối quan hệ với một thành viên hội đồng quản trị Tesla - công ty cũng do Elon Musk lãnh đạo - mới mua được cổ phiếu SpaceX vào năm 2023.

Cả hai nhà đầu tư cho biết, ngay cả sau khi đã tìm được đường tiếp cận, họ vẫn phải trực tiếp đến trụ sở SpaceX. Tại đây, trong một sự đảo ngược vai trò, chính họ lại bị đội ngũ của Musk, bao gồm Giám đốc tài chính Bret Johnsen, phỏng vấn trước khi được bật đèn xanh để đầu tư.

Cuối cùng, họ phải nhận được sự phê duyệt trực tiếp của người giàu nhất thế giới. Tuy nhiên, dù bỏ vào hàng triệu USD, họ vẫn chỉ được cung cấp rất ít thông tin tài chính về SpaceX.

Dẫu vậy, hơn chục nhà đầu tư đã rót tiền vào SpaceX trước khi công ty lên sàn được Reuters phỏng vấn hiện đều hài lòng với kết quả đạt được, bởi giá trị khoản đầu tư của họ đã tăng vọt.

SpaceX được định giá khoảng 30 tỷ USD vào năm 2018. Đó là thời điểm Lyndon Rive - anh em họ của Elon Musk và cựu CEO SolarCity, doanh nghiệp hiện đã trở thành một phần của Tesla Energy - bán cổ phần của mình cho nhà quản lý quỹ nói trên. Sau 6 năm, mức giá IPO vừa qua đã đưa mức định giá của SpaceX lên tới 1.750 tỷ USD.

“Khi chúng tôi đầu tư, mọi chuyện được nói rất thẳng thắn: Elon kiểm soát tất cả và bạn sẽ không được biết bất kỳ điều gì, trừ khi bỏ vào 250 triệu USD”, Ross Gerber, CEO của công ty đầu tư Gerber Kawasaki, đơn vị sở hữu cổ phần SpaceX và Tesla, cho biết.

Gerber nói ông vẫn quyết định đầu tư vì khoản đầu tư trước đó vào Tesla đã mang lại lợi nhuận đặc biệt lớn.

Giờ đây, khi SpaceX chính thức bước lên thị trường đại chúng, Elon Musk tiếp tục là người “trên cơ” áp đặt các điều khoản tại mọi giai đoạn của quá trình IPO.

Những ngân hàng lớn và quyền lực nhất nước Mỹ, bao gồm Goldman Sachs và Morgan Stanley, đã được chỉ dẫn cụ thể về cách tiếp thị cổ phiếu SpaceX cũng như nhóm khách hàng mà họ được phép tiếp cận.

Theo năm nguồn tin am hiểu vấn đề, một số ngân hàng được giao những chỉ tiêu cụ thể về khối lượng lệnh mua phải “lấp đầy”, trong một số trường hợp lên tới vài tỷ USD, đồng thời nhận được hướng dẫn về loại nhà đầu tư mà họ phải thu hút.

Các ngân hàng đồng ý tham gia bảo lãnh phát hành IPO dù chưa được thông báo sẽ nhận mức phí bao nhiêu, các nguồn tin cho biết.

CEO của sàn chứng khoán Nasdaq, bà Adena Friedman, đã vận động Elon Musk và Chủ tịch SpaceX Gwynne Shotwell trong nhiều tháng để giành quyền niêm yết công ty này.

Tháng 3 vừa qua, Nasdaq đã thay đổi quy định về chỉ số nhằm đẩy nhanh quá trình đưa những doanh nghiệp vốn hóa lớn như SpaceX vào rổ chỉ số Nasdaq-100 ngay sau khi niêm yết.

SpaceX đặt ra hàng loạt rủi ro đối với những người mua cổ phiếu sau khi công ty niêm yết: cơ chế quản trị doanh nghiệp yếu kém khi Elon Musk nắm quyền kiểm soát tuyệt đối, hoạt động kinh doanh vẫn thua lỗ, các giao dịch giữa những công ty thuộc hệ sinh thái của Musk, cùng những mục tiêu rất khó định giá như xây dựng thuộc địa trên sao Hỏa hay đưa các trung tâm dữ liệu lên không gian.

Tuy nhiên, giữa cuộc đua giành lấy một phần cổ phiếu SpaceX, rất ít người thực sự chú ý đến những rủi ro này.

Quy trình sàng lọc nhà đầu tư khác thường của Musk

Vụ IPO được kỳ vọng sẽ mang lại khoản lợi nhuận khổng lồ cho các nhà đầu tư ban đầu và nhân viên SpaceX.

Nhà quản lý quỹ đã mua số cổ phiếu trị giá 10 triệu USD từ Rive cho biết hiện ông đang có khoản lãi hơn 200 triệu USD. Sau IPO, cổ phiếu SpaceX sẽ chiếm khoảng 20% danh mục của quỹ trị giá 1,5 tỷ USD do ông quản lý.

Nhà quản lý quỹ, người yêu cầu được giấu tên để có thể phát biểu tự do, cho biết khi lần đầu được giới thiệu cơ hội đầu tư vào SpaceX, ông được yêu cầu đến trụ sở của công ty để tham gia một cuộc phỏng vấn với Giám đốc tài chính Johnsen.

Trong cuộc gặp, ông cho biết mình bị chất vấn về hàng loạt vấn đề, bao gồm tình hình tài chính của quỹ, ý định tham gia các vòng huy động vốn trong tương lai và nguồn gốc số tiền đầu tư.

Nhà quản lý quỹ nhận được một số thông tin về công ty từ Rive, người phải được SpaceX chấp thuận trước khi có thể bán cổ phần.

Để tìm hiểu thêm về SpaceX, nhà đầu tư này cho biết ông phải tự thu thập thông tin từ những nguồn khác, bao gồm một nhà cung cấp chuyên sản xuất linh kiện cho công ty vệ tinh này.

Theo nhà đầu tư, việc sàng lọc chặt chẽ những người có khả năng đầu tư đang trở nên phổ biến hơn khi các công ty tư nhân ngày càng phát triển và có quyền lực lớn trên thị trường. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, cách làm này vẫn rất khác thường.

“Chúng tôi có cảm giác mình bị phỏng vấn nhiều hơn là đang phỏng vấn họ”, ông nói.

Nhà đầu tư cho biết cuối cùng ông cũng nhận được một số thông tin tài chính ở mức khái quát, chẳng hạn doanh thu và tốc độ tăng trưởng, nhưng không được cung cấp các số liệu chi tiết như bảng cân đối kế toán.

Điều này hoàn toàn khác với phần lớn doanh nghiệp trong danh mục của quỹ ông, vốn thường cung cấp thông tin chi tiết hơn nhiều và cập nhật thường xuyên.

Theo sáu nhà đầu tư sở hữu cổ phiếu SpaceX, công ty duy trì cơ cấu cổ đông tương đối tập trung so với quy mô của mình.

SpaceX đảo ngược quy trình IPO truyền thống

Trong các thương vụ bảo lãnh phát hành, ngân hàng thường là bên dẫn dắt quá trình tiếp cận nhà đầu tư bằng chính mạng lưới quan hệ của mình và có quyền tự quyết đáng kể. Họ sẽ tiếp xúc với các nhà đầu tư, thăm dò nhu cầu và đề xuất với doanh nghiệp phát hành về số lượng cổ phiếu nên phân bổ cho từng bên.

Trong quá trình giới thiệu cơ hội đầu tư, các nhà đầu tư sẽ bày tỏ mức độ quan tâm trong một khoảng giá nhất định. Giá phát hành cuối cùng sau đó được xác định dựa trên nhu cầu thực tế. Quy trình này tạo ra ít nhất một mức độ kiểm tra và cân bằng nhất định đối với đợt chào bán.

SpaceX đã đảo ngược hoàn toàn quy trình này.

Công ty phân công từng ngân hàng phụ trách những nhóm nhà đầu tư và khu vực địa lý cụ thể, theo mô hình mà những người tham gia thị trường gọi là cấu trúc “phân làn”. Theo đó, các ngân hàng phải tập trung vào những phần được xác định trước của đợt phát hành, thay vì cạnh tranh rộng rãi trên toàn bộ thương vụ.

SpaceX sau đó ấn định một mức giá chào bán cố định ngay trước khi bắt đầu quá trình giới thiệu cổ phiếu với nhà đầu tư.

Một nguồn tin am hiểu thương vụ đã bảo vệ cách tổ chức này, cho rằng mục tiêu của công ty là buộc toàn bộ đội ngũ ngân hàng bảo lãnh - SpaceX có tới 23 ngân hàng tham gia IPO - phải đảm nhận phần công việc tương xứng, đồng thời tạo ra “trách nhiệm giải trình và quyền làm chủ công việc”.

Người này cho biết một số chuyên viên ngân hàng đã làm việc thường xuyên tại trụ sở SpaceX trong hơn sáu tháng để thiết kế quy trình, coi đây là một “sự hợp tác tuyệt vời”.

Một điểm khác thường khác của đợt phát hành là tỷ lệ cổ phiếu lớn được phân bổ cho nhà đầu tư cá nhân.

Trong cuộc họp trực tuyến khởi động với toàn bộ nhóm ngân hàng bảo lãnh IPO ngày 6/4, Johnsen nói với những người tham dự rằng SpaceX thực hiện việc này “một cách có chủ đích”.

“Đó là những người đã ủng hộ chúng tôi và Elon một cách đáng kinh ngạc trong thời gian dài. Chúng tôi muốn bảo đảm rằng sự ủng hộ đó được ghi nhận”, ông nói, theo bản ghi nội dung phát biểu mà Reuters đã xem.

Một chuyên viên ngân hàng tham dự cuộc họp cho biết SpaceX dự định tiếp thị cổ phiếu tới các nhà đầu tư cá nhân trên phạm vi quốc tế, bao gồm Liên minh châu Âu, Australia, Canada, Nhật Bản và Hàn Quốc, dù công ty không niêm yết cổ phiếu tại các thị trường này.

Một nguồn tin cho biết các chuyên viên phân tích tham gia thương vụ phải tiếp nhận tới 20 cuộc gọi mỗi ngày từ nhà đầu tư, cao hơn mức 10–15 cuộc gọi thường thấy ở những đợt phát hành được săn đón.

Briner dự báo hệ thống hưu trí của bang, hiện quản lý 149 tỷ USD, cuối cùng sẽ sở hữu khoảng 30 triệu USD cổ phiếu SpaceX khi công ty được bổ sung vào chỉ số Russell 1000 - chỉ số đang được một phần danh mục của hệ thống này mô phỏng.