Mỹ và Trung Quốc tiếp tục căng thẳng vì đất hiếm

Theo Reuters ngày 6/11, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer đã có cuộc điện đàm với Phó thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong để thảo luận về việc thực hiện thỏa thuận thương mại song phương đạt được tại Busan, Hàn Quốc, hồi tháng 10/2025.

Trong cuộc trao đổi, phía Mỹ yêu cầu Trung Quốc nhanh chóng triển khai đầy đủ những cam kết đã thống nhất, đặc biệt trong lĩnh vực xuất khẩu đất hiếm, khoáng sản quan trọng và nhập khẩu nông sản từ Mỹ.

Theo thông báo của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), ông Greer nhấn mạnh Bắc Kinh cần có những hành động cụ thể để chứng minh việc thực thi các nghĩa vụ trước đây, thay vì chỉ đưa ra cam kết.

Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cũng yêu cầu phía Trung Quốc thực hiện đầy đủ và ngay lập tức các nội dung đã thống nhất tại Busan. "Tôi nhấn mạnh tầm quan trọng của việc Trung Quốc thực hiện đầy đủ và ngay lập tức các cam kết, đồng thời nêu quan ngại về những hành động gần đây của nước này", ông Bessent viết trên mạng xã hội.

Ông cho rằng tiến triển trong quan hệ kinh tế giữa 2 nước phải được thể hiện bằng kết quả thực tế.

Bộ Tài chính Mỹ tuyên bố Washington sẽ theo dõi và đánh giá chặt chẽ quá trình thực hiện thỏa thuận của Bắc Kinh. Trong khi đó, theo Tân Hoa Xã, Trung Quốc đã bày tỏ "quan ngại sâu sắc" đối với những biện pháp hạn chế kinh tế và thương mại mà Mỹ gần đây áp dụng nhằm vào nước này.

Phó thủ tướng Hà Lập Phong, người phụ trách các cuộc đàm phán kinh tế và thương mại với Mỹ, khẳng định 2 bên cần tiếp tục duy trì cơ chế tham vấn, tăng cường hợp tác và kiểm soát bất đồng.

Theo thông báo của Bắc Kinh, giới chức 2 nước nhất trí thúc đẩy quan hệ kinh tế thương mại phát triển ổn định, tích cực trên cơ sở tôn trọng, công bằng và có đi có lại. Tuy nhiên, không bên nào công bố một thỏa thuận mới hoặc những nhượng bộ cụ thể sau cuộc điện đàm.

Đất hiếm tiếp tục là điểm nóng thương mại Mỹ-Trung

Một trong những vấn đề khiến Washington đặc biệt quan ngại là việc các doanh nghiệp Mỹ vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận đất hiếm và khoáng sản quan trọng từ Trung Quốc. Đây là những nguyên liệu thiết yếu đối với nhiều ngành công nghiệp, từ sản xuất ô tô điện, thiết bị điện tử, turbine gió đến hàng không vũ trụ và công nghệ quốc phòng.

Trung Quốc hiện giữ vai trò chi phối trong nhiều công đoạn chế biến đất hiếm và sản xuất nam châm đất hiếm, khiến các nhà sản xuất phương Tây phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ nước này.

Từ năm 2025, Bắc Kinh đã áp dụng những biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với một số loại đất hiếm và khoáng sản chiến lược, trong bối cảnh căng thẳng thuế quan với Washington leo thang.

Các biện pháp này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng tại Mỹ và nhiều nền kinh tế khác.

Theo Reuters, giới chức Mỹ nhiều lần phàn nàn rằng các doanh nghiệp nước này vẫn không nhận được lượng đất hiếm và khoáng sản cần thiết, dù 2 nước đã đạt thỏa thuận nhằm nới lỏng những hạn chế thương mại trước đó.

Washington cho rằng thỏa thuận Busan được thiết kế để tháo gỡ các rào cản xuất khẩu mà Bắc Kinh thiết lập trong giai đoạn căng thẳng thương mại năm 2025. Tuy nhiên, việc cung ứng nguyên liệu vẫn chưa đáp ứng đầy đủ kỳ vọng của phía Mỹ.

Đây là lý do đất hiếm tiếp tục được đặt ở vị trí ưu tiên trong các cuộc đàm phán thương mại, bên cạnh những vấn đề về thuế quan và nhập khẩu nông sản.

Trong tuyên bố sau cuộc điện đàm, ông Greer khẳng định chính quyền Trump sẽ tiếp tục theo đuổi mục tiêu thương mại cân bằng với Trung Quốc, đồng thời giám sát việc tuân thủ các cam kết đã ký kết.

Theo ông, việc thực thi thỏa thuận phải mang lại lợi ích lâu dài cho nông dân, người chăn nuôi, các nhà sản xuất và người lao động Mỹ.

Trung Quốc cam kết mua hàng chục triệu tấn đậu tương Mỹ

Ngoài đất hiếm, Washington cũng đang gia tăng sức ép để Trung Quốc mở rộng nhập khẩu nông sản Mỹ.

Theo những nội dung của thỏa thuận thương mại Busan được Reuters đề cập, Trung Quốc đã cam kết mua 25 triệu tấn đậu tương Mỹ trong 3 năm tiếp theo và tăng nhập khẩu các mặt hàng nông sản khác.

Trước đó, Nhà Trắng cho biết Bắc Kinh đồng ý mua thêm lượng nông sản Mỹ trị giá 17 tỷ USD mỗi năm kể từ năm 2026, với mục tiêu năm đầu tiên được điều chỉnh tương ứng theo thời gian áp dụng.

Những cam kết này có ý nghĩa quan trọng đối với ngành nông nghiệp Mỹ, đặc biệt tại các bang sản xuất đậu tương lớn vốn phụ thuộc vào nhu cầu nhập khẩu của Trung Quốc. Tuy nhiên, Bắc Kinh đã phát tín hiệu rằng việc mở rộng mua hàng sẽ phải đi kèm với những nhượng bộ tương ứng từ Washington.

Ngày 5/11, Bộ Thương mại Trung Quốc tuyên bố nước này sẵn sàng tăng nhập khẩu nông sản Mỹ, nhưng với điều kiện 2 bên thực hiện thỏa thuận cắt giảm thuế quan có đi có lại.

Lập trường này cho thấy Trung Quốc không muốn tách riêng nghĩa vụ mua hàng khỏi những lợi ích thương mại mà nước này kỳ vọng nhận được.

Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Washington hồi tháng 9, 2 nước đã đề xuất một gói cắt giảm thuế quan song phương trị giá khoảng 60 tỷ USD. Trong đó có khoảng 17 tỷ USD liên quan đến các mặt hàng nông sản Mỹ mà Trung Quốc đã nhập khẩu trong năm 2024.

Dù vậy, kế hoạch này vẫn chưa được hoàn tất, khiến triển vọng mở rộng thương mại nông sản giữa 2 nước tiếp tục phụ thuộc vào kết quả đàm phán.

Giới chức Mỹ hiện muốn Trung Quốc thể hiện tiến triển rõ ràng trong việc thực hiện các cam kết đã có trước khi tiếp tục thảo luận những nhượng bộ mới. Ở chiều ngược lại, Bắc Kinh yêu cầu Washington điều chỉnh các biện pháp hạn chế thương mại nhằm tạo điều kiện cho việc thực thi thỏa thuận.

Thỏa thuận sắp hết hạn, ông Trump và ông Tập dự kiến gặp nhau 2 lần

Những bất đồng mới xuất hiện khi thỏa thuận đình chiến thương mại đạt được tại Busan đang tiến gần thời điểm hết hiệu lực. Theo Reuters, thỏa thuận này sẽ hết hạn vào ngày 10/1/2027, sau khi 2 nước nhất trí duy trì các biện pháp giảm căng thẳng thương mại.

Trong khuôn khổ thỏa thuận, mức thuế bổ sung mà Mỹ áp dụng đối với hàng hóa Trung Quốc trong nhiệm kỳ thứ 2 của ông Trump được giới hạn ở khoảng 20%. Đổi lại, Bắc Kinh đưa ra những cam kết liên quan đến nông sản Mỹ và việc nới lỏng kiểm soát đối với một số nguyên liệu chiến lược.

Tuy nhiên, khi thời hạn thỏa thuận chỉ còn khoảng 2 tháng, cả 2 bên vẫn chưa giải quyết được toàn bộ những bất đồng trong quá trình thực hiện.

Động thái gia tăng sức ép của Washington cũng diễn ra ngay trước các cuộc gặp cấp cao dự kiến giữa lãnh đạo 2 nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Theo kế hoạch, Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình có thể gặp nhau bên lề Hội nghị Cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á Thái Bình Dương (APEC), tổ chức tại Thâm Quyến, Trung Quốc, trong các ngày 18 và 19/11.

Hai nhà lãnh đạo cũng được kỳ vọng có cuộc gặp tiếp theo bên lề Hội nghị thượng đỉnh G20 tại Miami, Mỹ, vào ngày 14 và 15/12. Các cuộc gặp này được xem là cơ hội để Washington và Bắc Kinh tìm kiếm giải pháp cho những vấn đề tồn đọng, đặc biệt là đất hiếm, nông sản và thuế quan.

Tuy nhiên, những phát biểu mới nhất cho thấy 2 bên vẫn có cách nhìn khác nhau về trách nhiệm thực hiện thỏa thuận. Washington tiếp tục yêu cầu Bắc Kinh chứng minh thiện chí bằng những kết quả cụ thể, trong khi Trung Quốc nhấn mạnh nguyên tắc có đi có lại và phản đối các biện pháp hạn chế thương mại từ phía Mỹ.

Trong bối cảnh thỏa thuận Busan sắp hết hạn, việc 2 bên có thể thu hẹp bất đồng về đất hiếm và nông sản hay không sẽ là một trong những yếu tố quan trọng đối với triển vọng ổn định quan hệ thương mại Mỹ và Trung Quốc trong những tháng tới.