Gần 20 năm trước, Việt Nam thực hiện cuộc 'đại di dân' lịch sử: Hơn 20.000 hộ, 96.000 nhân khẩu di dời nhường chỗ cho công trình 60.200 tỷ đồng lớn nhất Đông Nam Á

Lịch sử ngành năng lượng Việt Nam ghi nhận hai cuộc đại di dân gắn liền với hai dự án thủy điện chiến lược trên dòng sông Đà là Hòa Bình và Sơn La. Trong giai đoạn xây dựng Thủy điện Hòa Bình (khởi công ngày 6/11/1979, khánh thành ngày 24/12/1994), tỉnh Sơn La có tới 45 xã thuộc 5 huyện cũ gồm Phù Yên, Bắc Yên, Mộc Châu, Mường La và Mai Sơn ảnh hưởng trực tiếp, với 5.200 hộ cùng khoảng 35 vạn dân phải thay đổi sinh kế để phục vụ việc tích nước lòng hồ.

Đến thế kỷ XXI, cuộc đại di dân quy mô lớn chưa từng có trong lịch sử tiếp tục diễn ra tại Sơn La để phục vụ công trình Thủy điện Sơn La. Theo Quyết định số 801/QĐ-TTg, dự án đòi hỏi phải di dời hơn 20.260 hộ với gần 96.000 nhân khẩu thuộc 3 tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu.

Riêng trên địa bàn tỉnh Sơn La, địa phương phải di chuyển 12.584 hộ với 58.337 nhân khẩu tại 169 bản, 17 xã thuộc 3 huyện cũ gồm Quỳnh Nhai, Thuận Châu và Mường La đến tái định cư tại 70 khu cùng 276 điểm tập trung nông thôn, đô thị và xen ghép trên 8 huyện, thành phố.

Công tác di dân, tái định cư được triển khai với tinh thần quyết liệt, đồng bộ của cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương. Nhờ sự vào cuộc khẩn trương, bài bản và sự đồng lòng của đồng bào các dân tộc, đến ngày 15/4/2010, toàn bộ người dân vùng lòng hồ đã hoàn thành việc di dời, về nơi ở mới an toàn. Nhờ đó, công trình Thủy điện Sơn La đã hoàn thành vượt tiến độ 3 năm so với Nghị quyết của Quốc hội.

Đại thủy điện Sơn La trở thành biểu tượng trí tuệ và khát vọng vươn lên của người Việt

Nhà máy Thủy điện Sơn La được khởi công xây dựng vào ngày 2/12/2005 trên thượng nguồn sông Đà, cách Thủy điện Hòa Bình khoảng 200km về phía Tây Bắc. Sau quá trình thi công thần tốc với sự xuất hiện của 12.000-15.000 kỹ sư và công nhân trên công trường vào thời kỳ cao điểm, nhà máy chính thức khánh thành vào ngày 23/12/2012.

Với tổng mức đầu tư khoảng 60.200 tỷ đồng, dự án có sự tham gia của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) làm chủ đầu tư, Tổng công ty Sông Đà làm tổng thầu cùng các đơn vị mạnh như LILAMA, Trường Sơn và LICOGI. Điểm sáng tự hào nhất là toàn bộ công trình do đội ngũ kỹ sư, công nhân Việt Nam thiết kế và thi công trực tiếp, chuyên gia quốc tế chỉ đóng vai trò giám sát, khẳng định năng lực làm chủ công nghệ cao của ngành xây dựng thủy điện nước nhà.

Theo thống kê từ EVN năm 2025, Thủy điện Sơn La sở hữu công suất lắp đặt 2.400MW, gồm 6 tổ máy (mỗi tổ 400MW), vượt trội hoàn toàn so với các "đàn anh" cùng dòng sông như Thủy điện Hòa Bình (1.920MW) và Thủy điện Lai Châu (1.200MW). Tại thời điểm khánh thành, đây là nhà máy thủy điện có quy mô lớn nhất Việt Nam và lớn nhất khu vực Đông Nam Á.

Trung bình mỗi năm, nhà máy cung cấp khoảng 10,246 tỷ kWh điện sạch cho lưới điện quốc gia, đồng thời bổ sung cho Thủy điện Hòa Bình khoảng 1,267 tỷ kWh/năm, đóng vai trò chủ lực đảm bảo an ninh năng lượng và chiếm khoảng 10% tổng sản lượng điện toàn quốc lúc bấy giờ.

Đập chính của nhà máy là một kỳ quan kỹ thuật, cao 138,1m, dài gần 1km, sử dụng công nghệ bê tông đầm lăn tiên tiến nhất thời điểm đó, trở thành đập bê tông đầm lăn cao nhất Việt Nam và nằm trong top 9 đập cao nhất thế giới.

Phía sau đập là hồ chứa rộng 224km2 với dung tích toàn bộ 9,26 tỷ m3 nước. Để đảm bảo vận hành an toàn tuyệt đối, công trình được trang bị hệ thống quan trắc hiện đại với 668 thiết bị giám sát. Trái tim năng lượng của nhà máy là 6 tuabin Francis 400MW do liên doanh Alstom Hydro của Pháp thiết kế và chế tạo, với mỗi phần rotor nặng tới 1.200 tấn.

Không chỉ làm nhiệm vụ phát điện, công trình đa mục tiêu này còn gánh vác sứ mệnh cắt lũ mùa mưa, cung cấp nước mùa khô cho đồng bằng Bắc Bộ, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc và bảo đảm quốc phòng an ninh quốc gia.

Tương lai bứt phá đầy hứa hẹn của vùng lòng hồ

Bên cạnh vai trò cốt lõi về năng lượng, vùng lòng hồ Thủy điện Sơn La đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi được định hướng trở thành Khu du lịch quốc gia. Theo Quy hoạch hệ thống du lịch thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào tháng 6/2025, khu vực lòng hồ Sơn La sở hữu tiềm năng lớn để phát triển du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng.

Tỉnh Sơn La đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ đón 1,3 triệu lượt khách, tổng doanh thu du lịch đạt 6.800 tỷ đồng, hoàn thành trên 50% các điều kiện công nhận Khu du lịch quốc gia và hướng tới hoàn thiện đầy đủ tiêu chí vào năm 2035.

Để hiện thực hóa mục tiêu, lãnh đạo tỉnh Sơn La đã trực tiếp khảo sát thực tế khu vực thượng lưu cầu Pá Uôn, xác định lòng hồ Quỳnh Nhai là địa bàn trọng điểm cần tập trung ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng giao thông kết nối, cơ sở lưu trú và dịch vụ du lịch. Tỉnh kiên định định hướng phát triển bền vững, bảo đảm hài hòa giữa khai thác du lịch và giữ gìn cảnh quan thiên nhiên, không gian mặt nước.

Đặc biệt, nhằm tối ưu hóa tiềm năng kinh tế trên không gian lòng hồ, chính quyền tỉnh Sơn La đã chấp thuận chủ trương đầu tư hai dự án trọng điểm với tổng vốn lớn, khởi công nhân dịp chào mừng kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890-19/5/2026).

Thứ nhất là Dự án Nhà máy sản xuất phao và sản phẩm nhựa tại bản Phiêng Lời, xã Chiềng Lao, với diện tích hơn 3.833m2, tổng vốn đầu tư 317 tỷ đồng, công suất thiết kế 758 nghìn sản phẩm/năm, triển khai từ quý II đến quý IV/2026 nhằm hỗ trợ phát triển hạ tầng kinh tế địa phương.

Thứ hai là Dự án Điện mặt trời nổi lòng hồ thủy điện Sơn La do Công ty Cổ phần năng lượng BP Sơn La thực hiện, có công suất lắp đặt 800MW, tổng mức đầu tư khoảng 17.000 tỷ đồng, triển khai trên diện tích 1.139,5ha mặt nước và 60,5ha mặt đất tại xã Mường La và xã Chiềng Lao. Dự án bao gồm hệ phao nổi tích hợp pin năng lượng mặt trời, trạm biến áp 500kV và đường dây đấu nối, khi hoàn thành sẽ cung cấp khoảng 1.250GWh điện sạch mỗi năm cho hệ thống điện quốc gia. Dự án được chia thành 4 giai đoạn triển khai từ quý I/2027 đến quý IV/2029, hứa hẹn tạo ra động lực tăng trưởng xanh mạnh mẽ.