Giải ngân hết vốn nhưng chưa thể giảm nghèo: Đại biểu cảnh báo cách đánh giá chương trình mục tiêu quốc gia

Sáng 20/8, Quốc hội cho ý kiến về dự thảo Nghị quyết về chủ trương tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể.

Nhiều đại biểu đánh giá việc tích hợp là cần thiết nhằm giảm đầu mối, tinh giản thủ tục, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và tạo điều kiện để các chính sách được triển khai đồng bộ tại những địa bàn còn khó khăn.

Tuy nhiên, các đại biểu cũng đề nghị phải thay đổi cách đánh giá hiệu quả chương trình, tránh tình trạng chạy theo tiến độ giải ngân mà chưa quan tâm đầy đủ đến kết quả thực tế người dân nhận được.

Giải ngân hết vốn chưa chắc là thành công

Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú, Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An, cho rằng việc tích hợp các chương trình cần hướng tới sử dụng nguồn lực hiệu quả, tổ chức đầu tư đồng bộ trên cùng địa bàn, đồng thời tăng quyền chủ động và trách nhiệm của các bộ, ngành, địa phương.

Theo bà Tú, dự thảo hiện mới nêu tổng nguồn lực và giao Chính phủ quyết định cơ cấu. Vì vậy, cần quy định rõ các cấu phần nguồn lực và cơ cấu nguồn vốn ngân sách Trung ương trong nghị quyết. Chính phủ có thể điều chỉnh chi tiết nhưng không làm thay đổi tổng vốn đầu tư, mục tiêu, đối tượng, chính sách bắt buộc, mức hỗ trợ tối thiểu và mức độ ưu tiên.

Đáng chú ý, đại biểu cho rằng tiêu chí đánh giá hiện dựa nhiều vào mục tiêu, tiến độ giải ngân, việc chấp hành chế độ báo cáo và mức độ hài lòng của người dân là chưa đủ.

“Có thể giải ngân hết vốn nhưng công trình ít sử dụng, thu nhập không tăng, chất lượng giáo dục và y tế không cải thiện hoặc quyền thụ hưởng thấp”, bà Tú nói.

Theo đại biểu, cần chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả đầu ra, đánh giá xuyên suốt từ nguồn lực đầu vào đến sản phẩm, kết quả và tác động thực tế.

Trong đó, kết quả cần được đo bằng những thay đổi cụ thể về thu nhập, việc làm, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa, nước sạch, chất lượng sống, giảm nghèo đa chiều và thu hẹp khoảng cách phát triển.

Bà Tú đề nghị nghiên cứu chia tiêu chí đánh giá thành 3 nhóm gồm kết quả chính sách và mức cải thiện chất lượng; tính bền vững và mức độ tiếp cận của đối tượng thụ hưởng; tiến độ giải ngân và công tác báo cáo.

Dữ liệu đánh giá cũng cần được phân tách theo nhóm mục tiêu, nguồn vốn, địa bàn, đối tượng thụ hưởng, giới tính, dân tộc, nhóm tuổi, tình trạng khuyết tật và mức sống.

Phân cấp phải đi cùng trách nhiệm giải trình

Đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, thống nhất với chủ trương tích hợp nhưng lưu ý việc hợp nhất không được làm giảm mục tiêu, quyền lợi và mức độ ưu tiên đối với các nhóm đối tượng đang được hưởng chính sách.

Theo ông Mai, tại một số địa phương sau sắp xếp, việc phân loại, phân định lại các thôn, bản đặc biệt khó khăn vẫn chưa hoàn tất. Trong khi đó, đây là căn cứ để triển khai nhiều chính sách ưu tiên.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc chuyển tiếp đối với địa bàn và đối tượng đang thụ hưởng chính sách. Việc chậm phân định lại địa bàn không được làm gián đoạn quyền lợi của người dân.

Cùng quan điểm, đại biểu Siu Hương, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai, cho rằng việc ưu tiên nguồn lực cho các xã, thôn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, biên giới, hải đảo chỉ thực sự hiệu quả nếu được cụ thể hóa bằng phương pháp phân bổ có thể đo lường, kiểm tra và giải trình.

Theo bà Hương, cùng một số dân hoặc diện tích nhưng chi phí xây dựng công trình, cung cấp dịch vụ y tế, giáo dục ở khu vực miền núi có thể rất khác nhau do địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông khó khăn và khoảng cách tiếp cận dịch vụ lớn.

Do đó, việc phân bổ vốn cần tính đến các yếu tố như mức độ phân tán dân cư, số lượng thôn, khoảng cách tiếp cận dịch vụ, địa bàn biên giới, mức độ thiếu hụt hạ tầng thiết yếu và chi phí cung ứng dịch vụ.

Đại biểu cũng đề nghị công khai cơ sở dữ liệu, nguồn số liệu và phương pháp tính điểm để địa phương có thể tự kiểm tra, đối chiếu, đồng thời tạo cơ sở để Quốc hội giám sát việc phân bổ và sử dụng nguồn lực.

Không chỉ giao đất, xây nhà mà phải tạo sinh kế

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa, đánh giá việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia là chủ trương quan trọng nhằm tinh giản thủ tục và tháo gỡ các điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện.

Tuy nhiên, để dòng vốn thực sự đến được với người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi, đặc biệt hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp và phát triển nông nghiệp sinh thái, cần gắn chính sách đất đai, nhà ở với các gói hỗ trợ sinh kế.

Theo đại biểu, nếu chỉ giao đất, hỗ trợ nhà ở mà không có sinh kế đi kèm, người dân khó khăn có thể không giữ được đất, giữ được nhà, thậm chí phát sinh tình trạng chuyển nhượng trái phép và tái nghèo.

Ông Linh đề nghị bổ sung cơ chế “gói hỗ trợ tích hợp 3 trong 1”, theo đó hộ nghèo được hỗ trợ nhà ở, đất ở hoặc đất sản xuất cần được kết hợp với gói hỗ trợ sinh kế.

Gói hỗ trợ này có thể bao gồm cây, con giống, nguồn nước tưới tiêu, kỹ thuật khuyến nông, kết nối với hợp tác xã và chuyển giao quy trình sản xuất nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, tuần hoàn, thực hành nông nghiệp tốt như VietGAP, GlobalGAP.

Theo đại biểu, quan trọng nhất là không để xảy ra tình trạng “giao đất, giao nhà trống” mà không đi kèm kế sinh nhai cho người dân.