Giáo sư được mệnh danh là người giỏi ngoại ngữ nhất Việt Nam: Thông thạo 12 thứ tiếng, biên soạn từ điển Anh - Việt, nhận Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ đợt đầu tiên

Từ người lính đến nhà nghiên cứu ngôn ngữ

Giáo sư Phan Ngọc (bút danh Nhữ Thành) sinh ngày 10/10/1925, quê ở xã Nhân Thành, huyện Yên Thành cũ, tỉnh Nghệ An. Ông là con trai của Thượng thư, dịch giả Phan Võ.

Từ nhỏ, ông Ngọc được học tập trong môi trường giáo dục Pháp. Ông theo học Trường Quốc học Huế, đỗ Tú tài rồi tiếp tục học Trường Y. Khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ, ông tham gia quân đội, thuộc Đại đoàn 304. Từ năm 1952 đến năm 1954, ông làm công việc phiên dịch cho Bộ Giáo dục.

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông Ngọc trở về công tác trong lĩnh vực giáo dục. Ông tham gia giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Năm 1956, khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập, ông đảm nhiệm vị trí Chủ nhiệm Bộ môn Ngôn ngữ học đầu tiên của Khoa Ngữ văn, giữ cương vị này đến năm 1958.

Sau đó, ông chuyển sang làm công tác tư liệu tại Khoa Ngữ văn, chủ yếu dịch các tài liệu nghiên cứu nước ngoài phục vụ hoạt động chuyên môn. Cũng trong khoảng thời gian này, ông dành nhiều công sức cho việc đọc, nghiên cứu và tự học ngoại ngữ.

Năm 1980, ông Ngọc chuyển về công tác tại Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam, sau này là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Tại đây, ông tiếp tục nghiên cứu về ngôn ngữ, văn hóa và những vấn đề liên quan đến bản sắc văn hóa Việt Nam.

Vốn ngoại ngữ đặc biệt được hình thành từ con đường tự học

Bên cạnh những công trình nghiên cứu, Phan Ngọc còn được biết đến rộng rãi bởi khả năng sử dụng nhiều ngoại ngữ. Theo các tư liệu giới thiệu về ông, học giả này có thể sử dụng khoảng 12 ngôn ngữ, trong đó có những thứ tiếng ông thông thạo và những ngôn ngữ có thể đọc, nghiên cứu để phục vụ công việc dịch thuật.

Báo Nghệ An từng giới thiệu Giáo sư Phan Ngọc là người biết nhiều ngoại ngữ nhất Việt Nam trong thế kỷ XX. Theo bài viết, ông thông thạo tiếng Latin, tiếng Trung Quốc, tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Italia; đồng thời có khả năng sử dụng tiếng Nga, tiếng Đức, tiếng Nhật, tiếng Thái Lan và tiếng Campuchia.

Một bài viết của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cũng ghi nhận ông có khả năng sử dụng hơn 10 ngoại ngữ, trong đó có tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Đức, chữ Hán cổ, tiếng Latin và tiếng Hy Lạp.

Đáng chú ý, vốn ngoại ngữ ấy phần lớn được ông tích lũy thông qua con đường tự học. Trong một lần chia sẻ với báo chí, ông từng nói: “Ngoại ngữ của tôi chủ yếu là tự học mà có”. Việc phải chuyển khỏi bục giảng sang làm công tác tư liệu không khiến ông ngừng nghiên cứu. Trái lại, ông tận dụng thời gian để đọc sách, học thêm ngôn ngữ và tìm hiểu các trường phái tư tưởng, học thuật khác nhau.

Khả năng ngoại ngữ của Giáo sư Phan Ngọc không chỉ thể hiện ở số lượng ngôn ngữ ông biết mà còn ở việc ông có thể trực tiếp đọc và chuyển ngữ nhiều tác phẩm từ nguyên bản. Ông tham gia dịch Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoy từ tiếng Nga cùng các dịch giả khác; chuyển ngữ Sử ký Tư Mã Thiên, thơ Đỗ Phủ và nhiều tác phẩm chữ Hán; dịch các tác phẩm của Shakespeare từ tiếng Anh, Spartacus từ tiếng Italia và các công trình về triết học Hegel từ tiếng Đức.

Đặc biệt, Thần thoại Hy Lạp là một trong những tác phẩm được ông chuyển ngữ từ nguyên bản tiếng Hy Lạp. Ngoài công việc dịch thuật văn học và học thuật, Giáo sư Phan Ngọc còn biên soạn từ điển Anh - Việt với quy mô hơn 100.000 từ, sau đó tiếp tục thực hiện từ điển Việt - Anh với số lượng từ tương đương. Đây cũng là những đóng góp của ông trong việc hỗ trợ người Việt tra cứu và sử dụng tiếng Anh.

Những công trình nghiên cứu để lại dấu ấn trong học thuật

Bên cạnh vốn ngoại ngữ, học giả Phan Ngọc còn được biết đến là nhà nghiên cứu có phạm vi quan tâm rộng, từ ngôn ngữ học, văn hóa học đến văn học, lịch sử và triết học. Trong các công trình, ông thường vận dụng kiến thức liên ngành để lý giải những vấn đề về tiếng Việt và văn hóa Việt Nam.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu của ông là Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, xuất bản lần đầu năm 1985. Trong công trình này, ông vận dụng tri thức ngôn ngữ học và phương pháp nghiên cứu phong cách học để phân tích tác phẩm, làm rõ những đặc điểm trong cách sử dụng ngôn ngữ và nghệ thuật biểu đạt của Nguyễn Du.

Năm 1994, ông xuất bản cuốn Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới. Tác phẩm thể hiện hướng nghiên cứu văn hóa từ góc nhìn liên ngành, đặt các hiện tượng văn hóa trong mối quan hệ với ngôn ngữ, lịch sử và đời sống xã hội. Những năm sau đó, ông tiếp tục công bố nhiều công trình như Bản sắc văn hóa Việt Nam (1998), Thử xét văn hóa học - Văn học bằng ngôn ngữ học (2000) và nhiều nghiên cứu khác.

Hai công trình Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều và Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới được trao Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ đợt đầu tiên năm 2000.

Trong giới nghiên cứu, Giáo sư Phan Ngọc được nhắc đến như một học giả có khả năng kết nối tri thức Đông - Tây. Việc am hiểu nhiều ngôn ngữ giúp ông tiếp cận trực tiếp các nguồn tư liệu quốc tế, đồng thời mở rộng cách tiếp cận khi nghiên cứu tiếng Việt và văn hóa dân tộc.

Ngày 26/8/2020, học giả Phan Ngọc qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 95 tuổi. Ông để lại nhiều công trình nghiên cứu và bản dịch có giá trị ở các lĩnh vực ngôn ngữ, văn học, lịch sử, triết học và văn hóa.