GS. Đặng Hùng Võ nói gì về đề xuất thay đổi cách bồi thường khi thu hồi đất?

Trong bối cảnh Quốc hội đang xem xét dự án Luật Đất đai (sửa đổi), những vấn đề liên quan đến cơ chế xác định giá đất và bảo đảm quyền lợi của người dân khi Nhà nước thu hồi đất tiếp tục nhận được sự quan tâm rất lớn của dư luận.

Tại phiên thảo luận ngày 29/10, các đại biểu Quốc hội đã cho ý kiến về quy định Nhà nước quyết định giá đất, bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất cùng những vấn đề liên quan đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Trao đổi về vấn đề này, GS. Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng khi xem xét cơ chế bồi thường mới, điều cần quan tâm không chỉ là giá trị đất đai được tính bằng tiền mà còn là những điều kiện giúp người dân tái thiết cuộc sống và duy trì sinh kế sau khi bị thu hồi đất.

Chủ trương thỏa đáng, nhưng cần chờ quy định cụ thể trong luật

Theo GS. Đặng Hùng Võ, định hướng chính sách được đề cập trong nghị quyết của Trung ương đặt ra cách tiếp cận bồi thường bằng đất, nhà ở và những điều kiện cần thiết để người dân tái thiết cuộc sống, tạo lập sinh kế, thay vì chỉ sử dụng tiền làm thước đo. Ông cho rằng đây là một định hướng thỏa đáng về mặt tư tưởng chính sách, bởi trong bối cảnh giá đất hiện nay rất cao, việc sử dụng tiền để tính toán bồi thường có thể phát sinh những bất cập.

Theo cách nhìn của vị chuyên gia, mục tiêu quan trọng là sau khi bị thu hồi đất, người dân vẫn có điều kiện sống ổn định, có công ăn việc làm và khả năng kiếm sống phù hợp. Tuy nhiên, GS. Đặng Hùng Võ nhấn mạnh rằng từ chủ trương đến quy định pháp luật cụ thể vẫn còn một khoảng cách.

Theo ông, cần làm rõ việc bồi thường bằng đất, nhà ở và những điều kiện sống khác sẽ được thực hiện như thế nào, cũng như căn cứ nào để xác định người dân đã nhận được những điều kiện thỏa đáng.

Một người được bố trí nơi ở mới không chỉ cần nhà ở mà còn phải có điều kiện làm việc, tạo thu nhập và duy trì cuộc sống. Vì vậy, ông cho rằng chỉ khi những nội dung này được cụ thể hóa trong luật mới có đủ cơ sở để đánh giá chi tiết cơ chế bồi thường mới.

Không dùng tiền, phải xây dựng thước đo nào để đánh giá bồi thường?

Phân tích sự khác biệt giữa cách tiếp cận trước đây và định hướng đang được đặt ra, GS. Đặng Hùng Võ cho biết theo cách tính truyền thống, khi Nhà nước thu hồi loại đất nào thì bồi thường bằng đất cùng loại. Trường hợp không có đất cùng loại, việc bồi thường được thực hiện bằng tiền với giá trị tương đương.

Trong cách tiếp cận này, tiền được sử dụng làm đơn vị tính toán giá trị bồi thường. Tuy nhiên, nếu chuyển sang cơ chế chú trọng bồi thường bằng đất, nhà ở và các điều kiện bảo đảm sinh kế, việc đánh giá giá trị mà người dân nhận được sẽ phức tạp hơn.

Theo ông, yêu cầu đặt ra là phải nghiên cứu xây dựng những tiêu chí có thể phản ánh giá trị bồi thường mà không chỉ dựa vào tiền. Ông lấy ví dụ, người dân có thể được bố trí nơi ở mới nhỏ hơn nơi ở cũ, nhưng đổi lại có việc làm tốt hơn hoặc có thêm cơ hội tạo thu nhập ngoài thời gian làm việc chính thức. Khi đó, việc đánh giá phương án bồi thường cần tính đến nhiều yếu tố, thay vì chỉ xem xét riêng diện tích nhà ở hay giá trị tài sản.

GS. Đặng Hùng Võ cho rằng đây là vấn đề khó, bởi cần xác định những tiêu chí có khả năng phản ánh các điều kiện sống, việc làm và thu nhập mà người dân nhận được.

Ông cũng thừa nhận chưa thể đưa ra ngay một hệ thống tiêu chí cụ thể, bởi vấn đề này đòi hỏi quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng.

Ý kiến của người dân là thước đo quan trọng

Một nội dung được GS. Đặng Hùng Võ nhiều lần nhấn mạnh là vai trò của người dân trong việc đánh giá mức độ thỏa đáng của phương án bồi thường. Theo ông, khi chưa có quy định cụ thể trong luật, rất khó xác định những tiêu chí để kết luận người dân có hài lòng với các điều kiện được bố trí hay không.

Điều quan trọng là chính người nhận bồi thường cảm thấy thế nào về những gì họ được nhận thay cho tiền. Chẳng hạn, nếu người dân được bố trí căn hộ mới, đồng thời có việc làm và thu nhập tốt hơn, việc đánh giá giá trị bồi thường cần xem xét tổng thể những điều kiện đó.

Theo GS. Đặng Hùng Võ, sự kiểm chứng cuối cùng nằm ở ý kiến của người dân đối với những điều kiện được bố trí theo cơ chế bồi thường mới.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng các tiêu chí đánh giá vẫn cần được nghiên cứu và thể hiện cụ thể trong luật. Khi chưa có những quy định này, rất khó khẳng định cơ chế mới sẽ được thực hiện ra sao và mức độ phù hợp với thực tiễn như thế nào.

Bên cạnh việc xây dựng các tiêu chí đánh giá giá trị bồi thường, GS. Đặng Hùng Võ cho rằng bảo đảm việc làm là một trong những khó khăn lớn khi triển khai định hướng chính sách mới. Theo ông, đối với người dân, việc làm là yếu tố đặc biệt quan trọng để duy trì cuộc sống.

Nếu cơ chế bồi thường hướng đến mục tiêu giúp người dân ổn định nơi ở và sinh kế, việc tạo ra công việc phù hợp cũng phải được tính đến. Tuy nhiên, vị chuyên gia nhìn nhận khả năng tạo việc làm trong thực tế hiện nay còn nhiều khó khăn.

Từ quan sát cá nhân, ông cho rằng không ít người tốt nghiệp đại học phải lựa chọn công việc giao hàng hoặc lái xe công nghệ để kiếm sống. Trong khi đó, các khu công nghiệp có nhu cầu tuyển dụng lao động nhưng không phải lúc nào cũng có công việc phù hợp với trình độ của từng người.

Ông cũng đề cập những khó khăn trong hoạt động thương mại điện tử, sản xuất và kinh doanh tại đô thị, qua đó cho rằng cơ hội tạo việc làm, thu nhập cho người dân không phải lúc nào cũng thuận lợi. Những nhận định này, theo GS. Đặng Hùng Võ, mới xuất phát từ quan sát và cảm nhận cá nhân. Để có kết luận đầy đủ về thực trạng việc làm, cần tiếp tục nghiên cứu một cách khoa học và kỹ lưỡng.

Từ đó, ông cho rằng định hướng bồi thường bằng những điều kiện giúp người dân ổn định cuộc sống là thỏa đáng về mặt chủ trương, nhưng việc thực hiện trên thực tế có thể gặp nhiều khó khăn. Đặc biệt, nếu không chỉ sử dụng tiền làm thước đo, các nhà làm luật cần nghiên cứu hệ thống tiêu chí có thể đánh giá đầy đủ giá trị người dân nhận được, bao gồm điều kiện nhà ở, việc làm và khả năng tạo thu nhập.

Theo GS. Đặng Hùng Võ, chỉ khi những nội dung này được cụ thể hóa thành quy định pháp luật, mới có cơ sở để đánh giá đầy đủ mức độ thỏa đáng và tính khả thi của định hướng bồi thường mới.

Theo dự thảo Luật Đất đai sửa đổi, việc cưỡng chế thu hồi đất đối với trường hợp phải bố trí tái định cư chỉ được thực hiện khi đã có khu tái định cư hoặc phương án bố trí tạm cư được phê duyệt. Đánh giá đây là quy định góp phần bảo vệ quyền lợi của người dân, các đại biểu Quốc hội cho rằng việc cho phép bố trí tạm cư cần đi kèm những điều kiện cụ thể, nhằm bảo đảm quyền lợi và ổn định cuộc sống của người bị thu hồi đất.